Rang ajrata olmaslik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63-b. — ziyouz.com
Rang ajrata olmaslik RANG AJRATA OLMASLIK, daltonizm — odam közining qisman rang ajrata olmasligi, irsiy nuqson. Yoş bolalarda uçraydigan kasallik; atrofmuhitdagi ranglarni köz tör pardasining kolbaçasimon hujayralari sezadi. Ular ranglarni sezuvçi 3 ta har xil element bölib, har biri 3 ta asosiy rangning (qizil, kök yoki binafşa) faqat bittasini sezadi. Şu 3 rangdan qaysi birini sezadigan element bölmasa, odam öşa rangni körmaydi.
R.a.o. tuğma yoki hayot davrida orttirilgan bölişi mumkin. Tuğma R.a.o. daltonizm deb atalib (ingliz olimi Dalton uni mufassal tasvirlab bergan), asosan, erkaklarda uçraydi. Bunda bemor qizil hamda yaşil ranglarni ajrata olmaydi. Binafşa rangni ajrata olmaslik kamroq uçraydi. Ranglarni butunlay körmaslik R.a.o. yoki monoxromaziya deyiladi. Bunda rang-barang dunyo bir xidda kulrang bölib tuyuladi. Daltonizm nasldannaslga (Mas, otadan qizi orqali öğil nabirasiga) ötadi.
Hayotda orttirilgan R.a.o. köz va markaziy nerv sistemasining ba'zi kasalliklari (ösma, şikastlar, glaukoma, köriş nervi atrofiyasi)da röy berib, bunga uççala rangni sezişning pasayişi yoki butunlay yöqolişi sabab böladi.
Hayotda orttirilgan R.a.o.ni öz vaqtida davolab, ranglarni ajratişni tiklaş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАНГ АЖРАТА ОЛМАСЛИК, дальтонизм — одам кўзининг қисман ранг ажрата олмаслиги, ирсий нуқсон. Ёш болаларда учрайдиган касаллик; атрофмуҳитдаги рангларни кўз тўр пардасининг колбачасимон ҳужайралари сезади. Улар рангларни сезувчи 3 та ҳар хил элемент бўлиб, ҳар бири 3 та асосий рангнинг (қизил, кўк ёки бинафша) фақат биттасини сезади. Шу 3 рангдан қайси бирини сезадиган элемент бўлмаса, одам ўша рангни кўрмайди.
Р.а.о. туғма ёки ҳаёт даврида орттирилган бўлиши мумкин. Туғма Р.а.о. дальтонизм деб аталиб (инглиз олими Дальтон уни муфассал тасвирлаб берган), асосан, эркакларда учрайди. Бунда бемор қизил ҳамда яшил рангларни ажрата олмайди. Бинафша рангни ажрата олмаслик камроқ учрайди. Рангларни бутунлай кўрмаслик Р.а.о. ёки монохромазия дейилади. Бунда ранг-баранг дунё бир хидда кулранг бўлиб туюлади. Дальтонизм наслданнаслга (Мас, отадан қизи орқали ўғил набирасига) ўтади.
Ҳаётда орттирилган Р.а.о. кўз ва марказий нерв системасининг баъзи касалликлари (ўсма, шикастлар, глаукома, кўриш нерви атрофияси)да рўй бериб, бунга уччала рангни сезишнинг пасайиши ёки бутунлай йўқолиши сабаб бўлади.
Ҳаётда орттирилган Р.а.о.ни ўз вақтида даволаб, рангларни ажратишни тиклаш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.