Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Rangli metallar

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com

    Rangli metallar — temirdan boşqa barça metallarning sanoatdagi nomi. 5 guruhga bölinadi: yengil metallar; oğir metallar; qiyin suyuklanadigan metallar; asl metallar; nodir metallar. Yengil R.m.ga alyuminiy, magniy, titan, natriy, berilliy, litiy, bariy, kalsiy, stronsiy va kaliy (ziçligi 0,53—5 g/sm3); oğir R.m.ga mis, nikel, qörğoşin, qalay, kadmiy, kobalt, rux, margimuş, surma, vismut, simob (ziçligi 5—13,6 g/sm3); qiyin suyuqlanadigan R.m.ga volfram, molibden, niobiy, tantal, xrom, sirkoniy va b.; asl R. m.ga oltin, kumuş, platina, osmiy, iridiy, rodiy, ruteniy va palladiy; nodir R.m.ga tarqoq metallar (talliy, galliy, germaniy, indiy, reniy, gafniy, rubidiy, seziy), siyraker metallar (skandiy, ittriy, lantan va lantanoidlar), radioaktiv metallar (texnetsiy, fransiy, poloniy, radiy, aktiniy, toriy, protaktiniy, uran va barça transuran elementlar) kiradi.

    R.m.ning köpçiligi tabiatda sof holda uçraydi. Mas, alyuminiy öz rudalarida A12O3 va A1(OH)3 tarkibli birikmalar holida böladi. Rudalardan gidrometallurgiya usulida avval A12O3, undan esa elektroliz yöli b-n alyuminiy olinadi.

    Mis tabiatda, asosan, tog jinslari tarkibida mis sulfidlari va oksidlari tarzida uçraydi. Mis rudasi boyitilgandan keyin uni suyuqlantirib şteynni bessemerlaş usuli b-n xomaki mis, xomaki misni termik usulda tozalab yoki elektroliz qilib sof mis olinadi. Magniy tabiatda har xil birikmalar, minerallar, magniy rudalari tarkibida uçraydi. Magniy rudalari jumlasiga magnezit, dolomit, karnallit va b. kiradi. Bu rudalar (Mas, magnezit) dan magniy oksid MgO olinadi, magniy oksiddan uglerod iştirokida xlor ötkaziş yöli b-n magniy xlorid MgCl2 hosil qilinadi, u elektroliz qilinib, xomaki magniy olinadi. Uni qayta suyuqlantirib yoki sublimatsiya yöli b-n sof magniy olinadi. Boşqa P.m. ham tegişli usullarda şu metallarning rudalaridan ajratib olinadi.

    R.m. va ularning qotişmalari xalq xöjaligida, aviatsiya sanoatida, raketasozlik, elektrotexnika va radiotexnikada asosiy konstruksion material hisoblanadi.

    Ad.: Örmonov F., Eşmuhamedov A., Örta Osiyoning rangli metallari, T., 1976; Töraxonov A.S., Metallar texnologiyasi, T., 1974.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РАНГЛИ МЕТАЛЛАР — темирдан бошқа барча металларнинг саноатдаги номи. 5 гуруҳга бўлинади: енгил металлар; оғир металлар; қийин суюкланадиган металлар; асл металлар; нодир металлар. Енгил Р.м.га алюминий, магний, титан, натрий, бериллий, литий, барий, кальций, стронций ва калий (зичлиги 0,53—5 г/см3); оғир Р.м.га мис, никель, қўрғошин, қалай, кадмий, кобальт, рух, маргимуш, сурма, висмут, симоб (зичлиги 5—13,6 г/см3); қийин суюқланадиган Р.м.га вольфрам, молибден, ниобий, тантал, хром, цирконий ва б.; асл Р. м.га олтин, кумуш, платина, осмий, иридий, родий, рутений ва палладий; нодир Р.м.га тарқоқ металлар (таллий, галлий, германий, индий, рений, гафний, рубидий, цезий), сийракер металлар (скандий, иттрий, лантан ва лантаноидлар), радиоактив металлар (технеций, франций, полоний, радий, актиний, торий, протактиний, уран ва барча трансуран элементлар) киради.

    Р.м.нинг кўпчилиги табиатда соф ҳолда учрайди. Мас, алюминий ўз рудаларида А12О3 ва А1(ОН)3 таркибли бирикмалар ҳолида бўлади. Рудалардан гидрометаллургия усулида аввал А12О3, ундан эса электролиз йўли б-н алюминий олинади.

    Мис табиатда, асосан, тог жинслари таркибида мис сульфидлари ва оксидлари тарзида учрайди. Мис рудаси бойитилгандан кейин уни суюқлантириб штейнни бессемерлаш усули б-н хомаки мис, хомаки мисни термик усулда тозалаб ёки электролиз қилиб соф мис олинади. Магний табиатда ҳар хил бирикмалар, минераллар, магний рудалари таркибида учрайди. Магний рудалари жумласига магнезит, доломит, карналлит ва б. киради. Бу рудалар (Мас, магнезит) дан магний оксид MgO олинади, магний оксиддан углерод иштирокида хлор ўтказиш йўли б-н магний хлорид MgCl2 ҳосил қилинади, у электролиз қилиниб, хомаки магний олинади. Уни қайта суюқлантириб ёки сублимация йўли б-н соф магний олинади. Бошқа P.m. ҳам тегишли усулларда шу металларнинг рудаларидан ажратиб олинади.

    Р.м. ва уларнинг қотишмалари халқ хўжалигида, авиация саноатида, ракетасозлик, электротехника ва радиотехникада асосий конструкцион материал ҳисобланади.

    Ад.: Ўрмонов Ф., Эшмуҳамедов А., Ўрта Осиёнинг рангли металлари, Т., 1976; Тўрахонов А.С., Металлар технологияси, Т., 1974.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.