Raps
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Raps (Brassica napus var. napus) — karamdoşlar oilasining Brassica avlodiga mansub bir yillik moyli va yemxaşak ekini. Mil. av. 4ming yillikda ham ekilgan. Yevropada 14-a.dan ekila boşlagan va hozir asosiy moyli ekin hisoblanadi. Özbekistonda oraliq ekin sifatida ekiladi. Kuzgi (V. binnis) va bahorgi (V. appua) guruhi bor. Ildizi duksimon, poyasi serşoh, böyi 50—150 sm. Barglari ğuj, bandli, kam tukli. Töpguli 25—40 ta, guli şingil. Gullari mayda, sariq, ba'zida oq tusli. Mevasi uzun (5—10 sm), kambar (3—4 mm) qözoq. Doni şarsimon, rangi oç qoramtir. 1000 dona uruği vazni 3—7 g. R. uzun kun ösimligidir. Uruği 1—3° da unib çikadi, 15—20° da yaxşi ösib rivojlanadi. Kuzgi R.ning vegetatsiya davri 270— 300 sutka, bahrrgisiniki 95—PO sutka. Çetdan çanglanadi. R. uruği tarkibida 32—50% moy, 23% oqsil mavjud. Moyi ovqatga, şuningdek, margarin, sovun işlab çiqarişda, töqimaçilik va sanoatning boşqa tarmoqlarida işlatiladi. Kunjarasi çorva uçun yaxşi ozuqa. Qatorlab yoki keng qatorlab, 2—4 sm çuq.ka ekiladi. Sovuqqa çidamliligi past, qişda kuçli sovukdar bölmaydigan mintaqalarda ekiladi. Rivojlanişining boşida namga talabçan. Çorva mollari uçun yaxşi ozuqabop ekin hisoblanadi. 150 s/ga dan tortib 250 s/gaça kök massa beradi. Asalşirali ösimlik. R.ni oraliq ekin sifatida özini yoki turli ekinlarga aralaştirib ekiş mumkin. Özi ekilganda ekiş normasi 12—15 kg/ga, javdar b-n aralaş ekilganda 8—10 kg/ga. Doni böyiça hosiddorligi 15—25 s/ga.
Asosiy zararkunandalari: R. arrakaşi, R. bargxöri, karam oq qurti, R. gulxöri, yaşirin xartumlilar. Kasalliklari: alternarioz, soxta kul kasalligi.
Kuraş çoralari: yerni kuzda şudgor qiliş, begona ötlarni gerbitsidlar b-n yöqotiş, ekinlarga insektitsidlar sepiş.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАПС (Brassica napus var. napus) — карамдошлар оиласининг Brassica авлодига мансуб бир йиллик мойли ва емхашак экини. Мил. ав. 4минг йилликда ҳам экилган. Европада 14-а.дан экила бошлаган ва ҳозир асосий мойли экин ҳисобланади. Ўзбекистонда оралиқ экин сифатида экилади. Кузги (В. binnis) ва баҳорги (В. аппуа) гуруҳи бор. Илдизи дуксимон, пояси сершоҳ, бўйи 50—150 см. Барглари ғуж, бандли, кам тукли. Тўпгули 25—40 та, гули шингил. Гуллари майда, сариқ, баъзида оқ тусли. Меваси узун (5—10 см), камбар (3—4 мм) қўзоқ. Дони шарсимон, ранги оч қорамтир. 1000 дона уруғи вазни 3—7 г. Р. узун кун ўсимлигидир. Уруғи 1—3° да униб чикади, 15—20° да яхши ўсиб ривожланади. Кузги Р.нинг вегетация даври 270— 300 сутка, баҳрргисиники 95—ПО сутка. Четдан чангланади. Р. уруғи таркибида 32—50% мой, 23% оқсил мавжуд. Мойи овқатга, шунингдек, маргарин, совун ишлаб чиқаришда, тўқимачилик ва саноатнинг бошқа тармоқларида ишлатилади. Кунжараси чорва учун яхши озуқа. Қаторлаб ёки кенг қаторлаб, 2—4 см чуқ.ка экилади. Совуққа чидамлилиги паст, қишда кучли совукдар бўлмайдиган минтақаларда экилади. Ривожланишининг бошида намга талабчан. Чорва моллари учун яхши озуқабоп экин ҳисобланади. 150 ц/га дан тортиб 250 ц/гача кўк масса беради. Асалширали ўсимлик. Р.ни оралиқ экин сифатида ўзини ёки турли экинларга аралаштириб экиш мумкин. Ўзи экилганда экиш нормаси 12—15 кг/га, жавдар б-н аралаш экилганда 8—10 кг/га. Дони бўйича ҳосиддорлиги 15—25 ц/га.
Асосий зараркунандалари: Р. арракаши, Р. баргхўри, карам оқ қурти, Р. гулхўри, яширин хартумлилар. Касалликлари: альтернариоз, сохта кул касаллиги.
Кураш чоралари: ерни кузда шудгор қилиш, бегона ўтларни гербицидлар б-н йўқотиш, экинларга инсектицидлар сепиш.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.