Raqamli hisoblaş maşinasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88-b. — ziyouz.com
Raqamli hisoblaş maşinasi — amallar raqamli kodpar yordamida bajariladigan elektron hisoblaş maşinasi. Unda qöşiş, ayiriş, köpaytiriş va böliş amallaridan taşqari, mantiqiy amallar ham bajariladi. R. h. m.da misol yeçiş uçun, albatta, dastur tuziladi. Maşina amallarni zarur komandalar orqali ma'lum tartibda avtomatik ravişda yeçadi. Tuzilgan dastur perforatsion (teşikteşik) lenta, magnit lenta va b.ga şartli kod b-n yozilgan holda maxsus (kirituvçi) qurilma yerdamida maşinaga kiritiladi.
Umuman R. h. m. arifmetik qurilma, xotira qurilmasi, boşqariş qurilmasi va natija çiqaruvçi qurilmadan iborat. Arifmetik qurilma, asosan, qöşiş, ayiriş, köpaytiriş, böliş va mantiqiy amallarni bajariş uçun, xotira qurilmasi sonlar va komandalarni saklaş uçun qöllaniladi. Boşqariş qurilmasi maşinaning bir meyorda işlaşini ta'minlaydi. Agar maşina notöğri işlasa, uni tezda töxtatadi, maşina işini doimo nazorat qilib turadi. Natija çiqaruvçi qurilma olingan natijalarni qoğozga turli qurilmalar yerdamida qayd qilib boradi. R. h. m.da tranzistorlar va integral sxemalar işlatiladi. Xalq xöjaligida R.h. m. ilmiytexnik hisoblarni bajariş, ma'lumotlarni avtomatik tarzda qayta işlaş, jarayonlarni avtomatik boşqariş va b. uçun qöllanadi. 20-a. 60-y.laridan EHM termini rasm böldi, 90-y.laridan şaxsiy kompyuterlar deb ataluvçi ixçam EHM lar köproq qöllana boşladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАҚАМЛИ ҲИСОБЛАШ МАШИНАСИ — амаллар рақамли кодпар ёрдамида бажариладиган электрон ҳисоблаш машинаси. Унда қўшиш, айириш, кўпайтириш ва бўлиш амалларидан ташқари, мантиқий амаллар ҳам бажарилади. Р. ҳ. м.да мисол ечиш учун, албатта, дастур тузилади. Машина амалларни зарур командалар орқали маълум тартибда автоматик равишда ечади. Тузилган дастур перфорацион (тешиктешик) лента, магнит лента ва б.га шартли код б-н ёзилган ҳолда махсус (киритувчи) қурилма ердамида машинага киритилади.
Умуман Р. ҳ. м. арифметик қурилма, хотира қурилмаси, бошқариш қурилмаси ва натижа чиқарувчи қурилмадан иборат. Арифметик қурилма, асосан, қўшиш, айириш, кўпайтириш, бўлиш ва мантиқий амалларни бажариш учун, хотира қурилмаси сонлар ва командаларни саклаш учун қўлланилади. Бошқариш қурилмаси машинанинг бир меъёрда ишлашини таъминлайди. Агар машина нотўғри ишласа, уни тезда тўхтатади, машина ишини доимо назорат қилиб туради. Натижа чиқарувчи қурилма олинган натижаларни қоғозга турли қурилмалар ердамида қайд қилиб боради. Р. ҳ. м.да транзисторлар ва интеграл схемалар ишлатилади. Халқ хўжалигида Р.ҳ. м. илмийтехник ҳисобларни бажариш, маълумотларни автоматик тарзда қайта ишлаш, жараёнларни автоматик бошқариш ва б. учун қўлланади. 20-а. 60-й.ларидан ЭҲМ термини раcм бўлди, 90-й.ларидан шахсий компьютерлар деб аталувчи ихчам ЭҲМ лар кўпроқ қўллана бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.