Raqobat

Raqobat — mustaqil tovar işlab çiqaruvçi (korxona)lar örtasida tovarlarni qulay şaroitda i.ç. va yaxşi foyda keltiradigan narxda sotiş, umuman iqtisodiyotda öz mavqeini mustahkamlaş uçun kuraş. P. köp qirrali iqtisodiy hodisa bölib, u bozorning barça subyektlari örtasidagi murakkab munosabatlarni ifodalaydi. Resurslarnn yetkazib beruvçilar örtasidagi R. özlarining iqtisodiy resurslarini (kapital, yer, işçi kuçi) yuqori nd/şşrda sotiş uçun amalga oşiriladi. Işlab çiqaruvçilar va resurelarni yetkazib beruvçilar örtasidagi R. bozor munosabatlari rivojlangan, iqtisodiyot töliq erkinlaşgan şaroitda yaqqol namoyon böladi.

R. iste'molçilar örtasida ham yuz berib, tovarlarni qulay va arzon baholarda sotib olişga qaratiladi, ya'ni xaridor har bir sarflangan pul birligi evaziga köproq naflilikka ega bölişga harakat qiladi, arzon va sifatli tovarni tezroq sotib oliş uçun kuraşadi. R.da işlab çiqaruvçilar örtasida sarflangan xarajatlarga köproq fonda oliş, şu foyda orqasidan quviş natijasida tovarlarni sotiş doiralari, ya'ni qulay bozorlar, arzon xom aşyo, energiya va arzon işçi kuçi manbalari uçun kuraş boradi. R. asosida işlab çiqaruvçilarning mulk egasi sifatida alohidalaşuvi va mustaqil bölişi, manfaatlar töqnaşuvi yotadi. Çunki har bir mulk egasining öz manfaati bölib, ular şu manfaatga erişiş uçun intiladi. Mulk egasining tovar i. ç. va boşqa barça sohalardagi faoliyati şu manfaatga böysundirilgan böladi. R. mavjud bölişining yana bir şarti — bu tovarpul munosabatlarining, ma'lum darajada rivojlangan bozor tizimining bölişidir. Şu sababli R.ning asosiy sohasi bozor hisoblanadi.

Yangi texnologiya joriy qiliş, talabga javoban tovar turlarini tez özlaştiriş, malakali işçi kuçiga ega böliş va zamonaviy marketing xizmatidan foydalaniş kabilar R. kuraşidan ğolib çiqiş şartiga aylanadi. Monopoliya R.ga zid, çunki u tovar işlab çiqaruvçiga tanho hukmronlikni ta'minlab, özaro bellaşuv uçun şaroit qoldirmaydi. R. kuraş yölini tanlaş jihatdan ham halol va ğirrom R.ga bölinadi. Halol R. bozordagi kuraşda qabul qilingan, hammaga maqbul usullar b-n olib boriladi, bozor qoidalariga asoslanadi. Firrom R.da taqiqlangan va qoralangan usullar, ya'ni qalloblik, közböyamaçilik, sözida turmaslik, aldaş, iqtisodiy josuslik, qöporovçilik va hatto jismoniy zöravonlik kabi jinoyatkorona usullar qöllaniladi. Bozor iqtisodiyoti aslida faqat halol R.ni tan oladi. R. iqtisodiyotni soğlomlaştirib turadi. R.dan jamiyat manfaatlari yölida foydalaniş va uni nazorat qilişda davlat tomonidan qabul qilinadigan monopoliyaga qarşi qonunlar muhim ahamiyatga ega.

R. olib boriş usuliga köra, narx b-n R. va narxsiz R.ga bölinadi. Narx b-n raqobatlaşuv tovarlar yoki xizmatlarni raqiblarga Karaganda foydani vaktinçalik kamaytiriş hisobiga arzon narxda sotişni bildiradi (narxdan taşlamalar, ulgurji xaridorlarga imtiyozlar va b.), Narxsiz R.ga xaridorlarni egallaş va saqlab turişning narxlarni arzonlaştiriş b-n boğliq bölmagan har qanday qonuniy usullari kiradi (sifatini oşiriş, xizmat muddatini uzaytiriş, ekologik tozalik, xavfsizlik va b.) Öz miqyosiga köra, R. eng avvalo 2 turga — tarmoq içidagi va tarmoqlararo R.ga bölinadi. Iqgisodiy adabiyotlarda tarmoq içidagi R.ning 4 ta şakli alohida ajralib körsatiladi. Bular erkin R., monopolistax R., monopoliya va oligopoliyatr

R.ning amal qilişi uçun muayyan şartşaroitlar mavjud bölişi şart. Bu şartşaroitlar faqat bozor munosabatlari qaror topgan muhitda bölişi mumkin. Iqtisodiyotda monopollaşuv tamoyillarining kuçayib borişi b-n R. çeklanadi. Raqobatçilik muhitini vujudga keltiriş uçun davlat monopoliyalarga qarşi siyosat olib boradi, iqtisodiyotni monopoliyadan çiqariş böyiça çora-tadbirlar köradi, monopoliyaga qarşi qonunçiliknn amalga oşiradi.

Davlatning R.ga nisbatan siyosati uning ma'rifatli, madaniy körinişlari va qoidalarini ta'minlaşga yönaltiriladi. Bunday siyosat i.ç.ni takomillaştiriş, mahsulotlarni samarali taqsimlaşga, texnika va iktisodiy taraqqiyotga yordam beradi, iste'molçilarning manfaatlarini ximoya qilişga xizmat qiladi.

Özbekistonda bozor iqtisodiyotiga ötiş davrida xukumat tomonidan iktisodiyotda R. muhitini yaratiş masalasiga alohida e'tibor berildi. Jahondagi barça rivojlangan davlatlarda bölgani kabi Özbekistonda ham R. böyiça davlat siyosati amalga oşiriladi. Şu maqsadda 1996 y. 15 martda Moliya vazirligi huzurida Monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş qömitasi taşkil etildi. Keyinçalik, u mustaqil davlat qömitasiga aylantirildi. Özbekistonda R.çilik muhitini vujudga keltirişda narx b-n raqobatlaşuv usuli tanlandi va narxlar erkin qöyib yuborildi.

«Monopolistik faoliyatni çeklaş töğrisida»gi (1992 y. 3 avg.) konunga köra, narxlarni monopollaştiriş, bozorda ataylab taqçillik yaratiş, R.ning ğirrom usullarini qöllaş man etiladi. «Iste'molçilarning huquqdarini himoya qiliş töğrisida»gi (1996 y. 26 apr.) qonuniga asosan, ğirrom R.ga yöl qöymaydigan mexanizmni yaratişga ham alohida e'tibor berilgan. «Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni çeklaş va raqobat töğrisida» (1996 y. 27 dek.) qonunida ham soğlom R. muhitining huquqiy şartşaroitlari ta'minlab berilgan.

Ahmadjon Ölmasov.