Raqs
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–92-b. — ziyouz.com
Raqs — san'at turi. Bunda raqqos(a)ning garmonik tana harakati va holatlari, plastik ifodaviyligi va yuz imoişoralari, ritm, temp, kompozitsiya orqali obraz yaratiş R.ning asosiy vositasidir. Insonning mehnat jarayoni va borlikdan olgan emotsional taassurotlari b-n boğliq holda yuzaga kelgan. Dastlab qöşiq va söz b-n boğliq bölib, keyinçalik mustaqil san'at turiga aylangan. R. asrlar davomida takomillaşib, barqaror şakllarga ega böla borgan. Ijroçining libosi R. obrazlariga aniqlik beradi.
Har bir xalqning R. an'analari, ijro uslubi, plastik tasviriy vositalari bölib, ular tarixiy, ijtimoiy va geografik şaroitlar ta'sirida tarkib topib rivojlangan. R. xalq marosimlari, bayramlarining tarkibiy qismidir. Ular b-n boğliq holda xorovod va marosim öyinlari paydo bölgan. Xorovodlar asta-sekin marosim öyinlaridan xalos bölib, xalq turmuşining ayrim tomonlarini aks ettira boşlagan. Xalq raqsida ovçilik, çorvaçilik, dehqrnçilik va hunarmandlik b-n boglik mavzular, şuningdek, xalqning bosqinçilarga qarşi kuraşi va lirik kayfiyati öz aksini topgan.
R. musiqa b-n uzviy boğliq, musiqa mazmunini obrazlar vositasida oçib beradi. Xalq R.larida ritm muhim bölib, u musiqada öz ifodasini topadi, oyoq, köl, boş va tana harakatlari umumiy ritmga böysunadi, bir-biri b-n boglanadi. Özbek R.lari mazmunini ifodalaşda ijroçilar tepki, qarsak, zangdan ham foydalanadi. Ayrim R.lar römol, piyola, qadah kabi buyum b-n ijro etiladi, ba'zan ijroçi xalq çolğu asboblari (qayroq, doira, noğora va h.k.)da öziga özi jör böladi. Ğarbiy Yevropa xalqlari R.ida, asosan oyoq harakatlari muhim bölib, qöl va tana harakatlari unga jör böladi. Şarqda esa qöl va tana harakatlari plastik ifodaviylikning asosiy vositalaridir. Sahnaviy R. xalq ijodiga tayanadi, uning merosi va öziga xos fazilatlarini saqlaydi va rivojlantiradi. U dastlab Yunoniston, Hindiston va b. mamlakatlarda paydo bölgan. Xalq R.lari asosida tarkib topgan professional R.lar yuksak darajada rivojlanib, turli R. tizimlari (xususan, Yevropa va şarq mumtoz R.lari) qaror topgan.
Yevropa professional R. san'atining rivojlanişiga Yunoniston va Rim R. san'ati salmoqli hissa qöşdi. Örta asrlarda Yevropada jonglyor, şpilman va skomor o x l a r ijodidagina pro,.. fessional R. ning ilk körinişlari namoyon böldi. 15—16-a.larda moreski, ballafigurato nomli syujetli R.lar rasm bölib, R. haqida risola va darsliklar yaratildi. 17—a.da balet R. spektakllari yuzaga keldi va R. san'ati yangi texnika b-n boyidi. 20-a. boşida esa «modern» (ritmoplastik) raqsi paydo böldi. 40—60-y. larda Yevropa va AQŞ da konsert ijroçiligiga möljallangan kiçik xoreografik asarlar, estrada R. rivoj topdi.
Markaziy Osiyo, jumladan, Özbyokiston hududida topilgan qoya toş tasvirlari arxeologik topilmalar bu yerda R. juda qad.ligidan guvoxdik beradi. Özbek R. san'atining qadimiyligi, şakl va turlarining boyligi ajdodlarimiz asosan dehqonçilik va hunarmandçilik b-n boğliq bölganidan kelib çiqqan. Zarduştiylarning muqaddas kitobi «Avesto» davridayoq R. san'ati şakllanib, xalq va professional P. — ikki yönalişda rivojlanişga kirişgan edi. Yunon — Baqtriya podşoligi davrida (mil, av. 4—3-a.lar) Turon R. san'atining darajasi Yunoniston, Vizantiya, Hindiston va Xitoy R.i b-n bahslaşişiga imkon bergan. Şahar madaniyatining rivojlanişi tufayli bu san'at yanada mazmundor va rang-barang böla boradi. 4—8-a.larga kelib Özbekistonning Samarqand, Buxoro, Şahrisabz va Toşkent kabi şaharlaridan R. ustalari Buyuk ipak yöllari böylab Rum, Misr, Ğarb ölkalarigaça, Şarqda Xitoy, Koreya va hatto Yaponiyagaça borib, öz san'atlarini namoyiş etadilar. Çunonçi, Xitoyda ajdodlarimizning «Xusyuan'u» raqsi maşhur bölgan. Şoir YuanÇjan (776—831) va b. madh etgan.
Musulmonlik davrida ham Özbekiston sarhadlarida turli taraqqiyot bosqiçlarida paydo bölgan. R.lar, öyinlar bir-biriga ta'sir körsatib, yonmayon yaşab kelgan. Şu bois şahar va qişloqlarda ötkazilgan töy, bayram va ma'rakalardagi «Beşqarsak» kabi qad. öyinlar ham, «Katta öyin», «Lazgi», «Kema öyin», «Aşşadaroz» singari katta umumlaşmaga, ramziy timsollarga ega. Rlarni ham, jangovar öyinlarni ham uçratiş mumkin bölgan. 9—12-a.lardagi Uyğoniş davrida R. san'atida ham çinakam kötariliş yuz bergan, köpgina qad. R.lar tiklanib, navröz, mehrjon va sada bayramlarida namoyiş qilingan. Abul Fayz Bayhakiyning yozişiça, öşa davrda birgina Termiz ş.ning özida yuzlab san'atkorlar bölib, Amir Ma'sudni kutib oliş uçun Termizdan 300 dan ziyod san'atkor Amudaryo böyiga kelgan ekan. Buxoro, Gurganj, Keş va b. şaharlarda ham R.ga e'tibor baland bölgan. Xorazmda Abul Abbos Ma'mun hukmronligi davrida (1003—1017) R. san'ati yaxşi rivojlangan.
R. san'ati, ayniqsa, Amir Temur va temuriylar saltanatida ravnaq topgan. Unda xotinqizlarning örni katta bölgan. Rang-baranglik, tarixiy qatlamlar R.da yaqqol közga taşlangan. Olov atrofidagi öyinlar, Anaxita va Rustam timsollariga bağişlangan öyinlar, maqom R.lari, «Arğuştak» kabi R.lar şu jumladandir. «Munojot», «Tanavor», «Lazgi» R.lari ham aynan şu davrda malakali ijroçilar dasturidan mustahkam örin olgan. 15-a.ning 2-yarmi va 16-a. boşida Sayyid badr, Tohir çakka, Mohçuçuk, Maqsudali, Katta Moh, Kiçik Moh laqabli R. ustalari şuhrat qozondi. Bu davrda R. san'ati xalq raqsi va malakali P. yönalişida rivojlandi.
Buxoro amirligi, Xiva va Qöqon xonliklari vujudga kelgaç, R. san'atida ham öziga xos uslublar maydonga keldi. Bu davrda jaholat, mutaassiblik kuçaygani sababli R. san'atida ösmir bolalar va yigitlar yetakçilik qilgan. Ayollar raqsi esa sozanda (Buxoro amirligi), xalfa (Xiva xonligi) va yallaçi (Farğona vodiysida) deb yuritilgan ayol san'atkorlardan iborat ixçam tödalarning teatrlaşgan dasturlarida rivojlanib, içkarilarda uyuştiriladigan ziyofat va bazmlarda körsatib kelingan. Erkaklarning yiğinlarida raqqosalar xufiyona qatnaşganlar.
20-a.da R. san'ati Buxoro R.si, Xorazm R.si, Farğona R.si yönalişida; zamonaviy sahna talablari asosida qayta işlangan sahnaviy xalq R.i sifatida: milliy R. unsurlaridan foydalangan balet spektakllari tarzida rivojlanib keldi. Mazkur yönalişlarning har biri asr davomida bir neça tarixiy bosqiçni bosib ötib, öz şaklişamoyili, mazmuniga ega böldi. Bir qator davlat va xalq R. jamoalari jahonga tanildi. Bunda Hamdamxon, Yusufjon qiziq Şakarjonov, Usta Olim Komilov, Tamaraxonim, Mukarrama Turğunboyeva, Gavhar Rahimova, Roziya Karimova, Qunduz Mirkarimova, Karim Rahimov, Qodir Möminov, Ma'mura Ergaşeva, Yulduz Ismaşova, Şokir Ahmedov, Gavhar Matyoqubova, Ruşana Sultonova, Dilafröz Jabborova, Qizlarxon Döstmuhamedova, Malika Ahmedova kabi R. ustalarining xizmati katta.
Mustaqillik davrida R. san'ati yanada tez sur'atlar b-n rivojlanmokda. 1997 y. 8 yanv.da Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning «Özbekistonda milliy rake va xoreografiya san'atini rivojlantiriş töğrisida»gi farmoni va mazkur farmonni bajariş yuzasidan Vazirlar Mahkamasining öşa yili 25 fev. da 101karori çikdi. Şu asosda M. Turğunboyeva nomidagi «Özbekraqs» ijodiy birlaşmasi taşkil topdi, birlaşma qoşida maxsus jamğarma tuzildi. Xoreografiya bilim yurti negizida esa Toşkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi barpo etildi. «Özbekraqs», «Özbeknavo» ijodiy birlaşmalari tarkibidagi ansambllar, xalq R. merosini örganiş va tiklaş asosida yangi R.lar yaratiş, an'anaviy R.larni asrabavaylaş va munosib darajada namoyiş etiş, yoş raqqos va raqqosalarni tarbiyalab yetiştiriş böyiça olib borayotgan harakatlari ijobiy natijalar bermoqda. Milliy raqs ijroçiligi böyiça M. Turğunboyeva nomidagi mukofot ta'sis etilgan. Bir qator davlat va xalq R. ansambllari (Mas, «Bahor», «Tanavor» va b.), R. ustalari jahonning turli mamlakatlarida bölib, özbek R. san'atini namoyiş etmoqdalar.
Ad.: Avdeyeva L . A., Iz istorii uzbekskoy natsionalnoy xoreografii, T., 2001; Qodirov M., Özbek xalq tomoşa san'ati, T., 1981; Avdeyeva L. A., Qodirov M. X., Ismatova Yu., «Tanavor» raqsi jilolari, T., 2002.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАҚС — санъат тури. Бунда раққос(а)нинг гармоник тана ҳаракати ва ҳолатлари, пластик ифодавийлиги ва юз имоишоралари, ритм, темп, композиция орқали образ яратиш Р.нинг асосий воситасидир. Инсоннинг меҳнат жараёни ва борликдан олган эмоционал таассуротлари б-н боғлиқ ҳолда юзага келган. Дастлаб қўшиқ ва сўз б-н боғлиқ бўлиб, кейинчалик мустақил санъат турига айланган. Р. асрлар давомида такомиллашиб, барқарор шаклларга эга бўла борган. Ижрочининг либоси Р. образларига аниқлик беради.
Ҳар бир халқнинг Р. анъаналари, ижро услуби, пластик тасвирий воситалари бўлиб, улар тарихий, ижтимоий ва географик шароитлар таъсирида таркиб топиб ривожланган. Р. халқ маросимлари, байрамларининг таркибий қисмидир. Улар б-н боғлиқ ҳолда хоровод ва маросим ўйинлари пайдо бўлган. Хороводлар аста-секин маросим ўйинларидан халос бўлиб, халқ турмушининг айрим томонларини акс эттира бошлаган. Халқ рақсида овчилик, чорвачилик, деҳқрнчилик ва ҳунармандлик б-н боглик мавзулар, шунингдек, халқнинг босқинчиларга қарши кураши ва лирик кайфияти ўз аксини топган.
Р. мусиқа б-н узвий боғлиқ, мусиқа мазмунини образлар воситасида очиб беради. Халқ Р.ларида ритм муҳим бўлиб, у мусиқада ўз ифодасини топади, оёқ, кўл, бош ва тана ҳаракатлари умумий ритмга бўйсунади, бир-бири б-н богланади. Ўзбек Р.лари мазмунини ифодалашда ижрочилар тепки, қарсак, зангдан ҳам фойдаланади. Айрим Р.лар рўмол, пиёла, қадаҳ каби буюм б-н ижро этилади, баъзан ижрочи халқ чолғу асбоблари (қайроқ, доира, ноғора ва ҳ.к.)да ўзига ўзи жўр бўлади. Ғарбий Европа халқлари Р.ида, асосан оёқ ҳаракатлари муҳим бўлиб, қўл ва тана ҳаракатлари унга жўр бўлади. Шарқда эса қўл ва тана ҳаракатлари пластик ифодавийликнинг асосий воситаларидир. Саҳнавий Р. халқ ижодига таянади, унинг мероси ва ўзига хос фазилатларини сақлайди ва ривожлантиради. У дастлаб Юнонистон, Ҳиндистон ва б. мамлакатларда пайдо бўлган. Халқ Р.лари асосида таркиб топган профессионал Р.лар юксак даражада ривожланиб, турли Р. тизимлари (хусусан, Европа ва шарқ мумтоз Р.лари) қарор топган.
Европа профессионал Р. санъатининг ривожланишига Юнонистон ва Рим Р. санъати салмоқли ҳисса қўшди. Ўрта асрларда Европада жонглёр, шпилман ва скомор о х л а р ижодидагина про,.. фессионал Р. нинг илк кўринишлари намоён бўлди. 15—16-а.ларда морески, баллафигурато номли сюжетли Р.лар расм бўлиб, Р. ҳақида рисола ва дарсликлар яратилди. 17—а.да балет Р. спектакллари юзага келди ва Р. санъати янги техника б-н бойиди. 20-а. бошида эса «модерн» (ритмопластик) рақси пайдо бўлди. 40—60-й. ларда Европа ва АҚШ да концерт ижрочилигига мўлжалланган кичик хореографик асарлар, эстрада Р. ривож топди.
Марказий Осиё, жумладан, Ўзбёкистон ҳудудида топилган қоя тош тасвирлари археологик топилмалар бу ерда Р. жуда қад.лигидан гувохдик беради. Ўзбек Р. санъатининг қадимийлиги, шакл ва турларининг бойлиги аждодларимиз асосан деҳқончилик ва ҳунармандчилик б-н боғлиқ бўлганидан келиб чиққан. Зардуштийларнинг муқаддас китоби «Авесто» давридаёқ Р. санъати шаклланиб, халқ ва профессионал P. — икки йўналишда ривожланишга киришган эди. Юнон — Бақтрия подшолиги даврида (мил, ав. 4—3-а.лар) Турон Р. санъатининг даражаси Юнонистон, Византия, Ҳиндистон ва Хитой Р.и б-н баҳслашишига имкон берган. Шаҳар маданиятининг ривожланиши туфайли бу санъат янада мазмундор ва ранг-баранг бўла боради. 4—8-а.ларга келиб Ўзбекистоннинг Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз ва Тошкент каби шаҳарларидан Р. усталари Буюк ипак йўллари бўйлаб Рум, Миср, Ғарб ўлкаларигача, Шарқда Хитой, Корея ва ҳатто Япониягача бориб, ўз санъатларини намойиш этадилар. Чунончи, Хитойда аждодларимизнинг «Хусюанъу» рақси машҳур бўлган. Шоир ЮаньЧжань (776—831) ва б. мадҳ этган.
Мусулмонлик даврида ҳам Ўзбекистон сарҳадларида турли тараққиёт босқичларида пайдо бўлган. Р.лар, ўйинлар бир-бирига таъсир кўрсатиб, ёнмаён яшаб келган. Шу боис шаҳар ва қишлоқларда ўтказилган тўй, байрам ва маъракалардаги «Бешқарсак» каби қад. ўйинлар ҳам, «Катта ўйин», «Лазги», «Кема ўйин», «Ашшадароз» сингари катта умумлашмага, рамзий тимсолларга эга. Рларни ҳам, жанговар ўйинларни ҳам учратиш мумкин бўлган. 9—12-а.лардаги Уйғониш даврида Р. санъатида ҳам чинакам кўтарилиш юз берган, кўпгина қад. Р.лар тикланиб, наврўз, меҳржон ва сада байрамларида намойиш қилинган. Абул Файз Байҳакийнинг ёзишича, ўша даврда биргина Термиз ш.нинг ўзида юзлаб санъаткорлар бўлиб, Амир Маъсудни кутиб олиш учун Термиздан 300 дан зиёд санъаткор Амударё бўйига келган экан. Бухоро, Гурганж, Кеш ва б. шаҳарларда ҳам Р.га эътибор баланд бўлган. Хоразмда Абул Аббос Маъмун ҳукмронлиги даврида (1003—1017) Р. санъати яхши ривожланган.
Р. санъати, айниқса, Амир Темур ва темурийлар салтанатида равнақ топган. Унда хотинқизларнинг ўрни катта бўлган. Ранг-баранглик, тарихий қатламлар Р.да яққол кўзга ташланган. Олов атрофидаги ўйинлар, Анахита ва Рустам тимсолларига бағишланган ўйинлар, мақом Р.лари, «Арғуштак» каби Р.лар шу жумладандир. «Муножот», «Танавор», «Лазги» Р.лари ҳам айнан шу даврда малакали ижрочилар дастуридан мустаҳкам ўрин олган. 15-а.нинг 2-ярми ва 16-а. бошида Саййид бадр, Тоҳир чакка, Моҳчучук, Мақсудали, Катта Моҳ, Кичик Моҳ лақабли Р. усталари шуҳрат қозонди. Бу даврда Р. санъати халқ рақси ва малакали P. йўналишида ривожланди.
Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликлари вужудга келгач, Р. санъатида ҳам ўзига хос услублар майдонга келди. Бу даврда жаҳолат, мутаассиблик кучайгани сабабли Р. санъатида ўсмир болалар ва йигитлар етакчилик қилган. Аёллар рақси эса созанда (Бухоро амирлиги), халфа (Хива хонлиги) ва яллачи (Фарғона водийсида) деб юритилган аёл санъаткорлардан иборат ихчам тўдаларнинг театрлашган дастурларида ривожланиб, ичкариларда уюштириладиган зиёфат ва базмларда кўрсатиб келинган. Эркакларнинг йиғинларида раққосалар хуфиёна қатнашганлар.
20-а.да Р. санъати Бухоро Р.си, Хоразм Р.си, Фарғона Р.си йўналишида; замонавий саҳна талаблари асосида қайта ишланган саҳнавий халқ Р.и сифатида: миллий Р. унсурларидан фойдаланган балет спектакллари тарзида ривожланиб келди. Мазкур йўналишларнинг ҳар бири аср давомида бир неча тарихий босқични босиб ўтиб, ўз шаклишамойили, мазмунига эга бўлди. Бир қатор давлат ва халқ Р. жамоалари жаҳонга танилди. Бунда Ҳамдамхон, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, Уста Олим Комилов, Тамарахоним, Мукаррама Турғунбоева, Гавҳар Раҳимова, Розия Каримова, Қундуз Миркаримова, Карим Раҳимов, Қодир Мўминов, Маъмура Эргашева, Юлдуз Исмашова, Шокир Аҳмедов, Гавҳар Матёқубова, Рушана Султонова, Дилафрўз Жабборова, Қизлархон Дўстмуҳамедова, Малика Аҳмедова каби Р. усталарининг хизмати катта.
Мустақиллик даврида Р. санъати янада тез суръатлар б-н ривожланмокда. 1997 й. 8 янв.да Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг «Ўзбекистонда миллий раке ва хореография санъатини ривожлантириш тўғрисида»ги фармони ва мазкур фармонни бажариш юзасидан Вазирлар Маҳкамасининг ўша йили 25 фев. да 101карори чикди. Шу асосда М. Турғунбоева номидаги «Ўзбекрақс» ижодий бирлашмаси ташкил топди, бирлашма қошида махсус жамғарма тузилди. Хореография билим юрти негизида эса Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби барпо этилди. «Ўзбекрақс», «Ўзбекнаво» ижодий бирлашмалари таркибидаги ансамбллар, халқ Р. меросини ўрганиш ва тиклаш асосида янги Р.лар яратиш, анъанавий Р.ларни асрабавайлаш ва муносиб даражада намойиш этиш, ёш раққос ва раққосаларни тарбиялаб етиштириш бўйича олиб бораётган ҳаракатлари ижобий натижалар бермоқда. Миллий рақс ижрочилиги бўйича М. Турғунбоева номидаги мукофот таъсис этилган. Бир қатор давлат ва халқ Р. ансамбллари (Мас, «Баҳор», «Танавор» ва б.), Р. усталари жаҳоннинг турли мамлакатларида бўлиб, ўзбек Р. санъатини намойиш этмоқдалар.
Ад.: Авдеева Л . А., Из истории узбекской национальной хореографии, Т., 2001; Қодиров М., Ўзбек халқ томоша санъати, Т., 1981; Авдеева Л. А., Қодиров М. X., Исматова Ю., «Танавор» рақси жилолари, Т., 2002.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.