Raşidxon
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86-b. — ziyouz.com
Raşidxon RAŞIDXON, Abduraşidxon (1509/10, Andijon — 1563, Xötan) Möğuliston xoni (1533—63). Sulton Sa'idxonnnng öğli. R. jasur sarkarda, usta mergan, sayyoh, turk va fors tillarida Raşidiy taxallusi b-n ijod qilgan şoir hamda turli musiqa asboblarini çala bilgan sozanda va bastakor bölgan. Mirzo Haydar özining maşhur «Tarixi Raşidiy» asarining nomini R. ismiga qöyganligini ta'kidlaydi. R. otasi davrida (1521—22) Yettisuv va Oqsuv voliysi hamda otasi uruş safarida bölganida xon noibi vazifasini bajargan. Öz hukmronligi davrida muvaffaqiyatli içki va taşqi siyosat olib borgan. Xonlikka böysunişdan boş tortgan, xavf tuğdirgan qöşni xonlik va qabilauruğ (qozoq, qirğiz, qalmoq, möğul)larga qarşi yurişlar (1537—38, 1544—45) olib borgan, çegaralarni mustahkamlagan. Ilmma'rifat, adabiyotsan'at va uning muxlislarining homiysi bölgan. Madrasa, maktab, masjid, xonaqoh, hammomlar qurdirgan. Islom dini va tasavvufning rivojiga keng yöl oçib bergan. Naqşbandiya tariqatining yirik vakili Xoja Muhammad Şarif R.ning piri, ustozi edi. R. davrida Yorkend ş.da «Yaşil Madrasa», 360 hujrali 2 qavatli hammom, Raşidiya madrasasi qurilgan. Madrasada musiqa va xattotlikka alohida e'tibor berilgan. Turkiy xalqlarning madaniy merosi bölgan 12 maqom xonning rafiqasi Omonnisoxonim tomonidan tartibga solingan. Navoiyning ölmas asarlari mazkur musiqa xazinasidan örin olgan. Xonning özi 12 maqomning 24 şö'basini yaxşi bilgan. R. «Devoni Raşidiy», «Ğazaliyoti Raşidiy» va «Salotinnoma» kabi asarlar muallifi. Biroq ular bizgaça yetib kelmagan, faqat turkiy va forsiy ğazal va ulardan namunalar qölyozma kitoblarda tilga olinib, qöşiklarda aytilib kelinmokda.
Omonbek Jalilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАШИДХОН, Абдурашидхон (1509/10, Андижон — 1563, Хўтан) Мўғулистон хони (1533—63). Султон Саъидхоннннг ўғли. Р. жасур саркарда, уста мерган, сайёҳ, турк ва форс тилларида Рашидий тахаллуси б-н ижод қилган шоир ҳамда турли мусиқа асбобларини чала билган созанда ва бастакор бўлган. Мирзо Ҳайдар ўзининг машҳур «Тарихи Рашидий» асарининг номини Р. исмига қўйганлигини таъкидлайди. Р. отаси даврида (1521—22) Еттисув ва Оқсув волийси ҳамда отаси уруш сафарида бўлганида хон ноиби вазифасини бажарган. Ўз ҳукмронлиги даврида муваффақиятли ички ва ташқи сиёсат олиб борган. Хонликка бўйсунишдан бош тортган, хавф туғдирган қўшни хонлик ва қабилауруғ (қозоқ, қирғиз, қалмоқ, мўғул)ларга қарши юришлар (1537—38, 1544—45) олиб борган, чегараларни мустаҳкамлаган. Илммаърифат, адабиётсанъат ва унинг мухлисларининг ҳомийси бўлган. Мадраса, мактаб, масжид, хонақоҳ, ҳаммомлар қурдирган. Ислом дини ва тасаввуфнинг ривожига кенг йўл очиб берган. Нақшбандия тариқатининг йирик вакили Хожа Муҳаммад Шариф Р.нинг пири, устози эди. Р. даврида Ёркенд ш.да «Яшил Мадраса», 360 ҳужрали 2 қаватли ҳаммом, Рашидия мадрасаси қурилган. Мадрасада мусиқа ва хаттотликка алоҳида эътибор берилган. Туркий халқларнинг маданий мероси бўлган 12 мақом хоннинг рафиқаси Омоннисохоним томонидан тартибга солинган. Навоийнинг ўлмас асарлари мазкур мусиқа хазинасидан ўрин олган. Хоннинг ўзи 12 мақомнинг 24 шўъбасини яхши билган. Р. «Девони Рашидий», «Ғазалиёти Рашидий» ва «Салотиннома» каби асарлар муаллифи. Бироқ улар бизгача етиб келмаган, фақат туркий ва форсий ғазал ва улардан намуналар қўлёзма китобларда тилга олиниб, қўшикларда айтилиб келинмокда.
Омонбек Жалилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.