Raviş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6-b. — ziyouz.com
Raviş — mustaqil söz turkumlaridan biri; harakat va holatning belgisini, şuningdek, belgining belgisini bildiradi. R.larning quyidagi ma'noviy turlari mavjud: holat (tarz) R.lari (tez, sekin, piyoda kabi); örin R.lari (uzoqda, yaqindan, pastda kabi); payt R. lari (hozir, keça, bugun kabi); darajamiqdor R. lari (ança, sal, kam kabi); maqsad R.lari (ataylab, jörttaga kabi); sabab R. lari (noiloj, ilojsiz, çorasizlikdan kabi). Payt, örin va maqsad R.laridan boşqa barça R.larni, eng umumiy xususiyatlariga köra, bir turga kiritiş va ularni holat (tarz) R.lari deb ataş mumkin.
R. mustaqil söz turkumi sifatida quyidagi morfologik xususiyatlar b-n ajralib turadi: 1) daraja kategoriyasiga ega: tez, köp (oddiy daraja) — tezroq, köproq (qiyosiy daraja) — eng tez, juda köp (orttirma daraja) kabi; 2) özgarmas bulib, köpinça fe'llarga boğlanib keladi: Sörida qat-qat duxoba körpaçalar ustma-ust töşalgan edi; 3) R. ayrim örinlarda sifat va otga boğlanib kelişi ham mumkin. Bunday hollarda R. belgining belgisini yoki predmetning belgisini emas, özi boğlanib kelgan sifat yoxud otdan anglaşilgan harakatxrlatning belgisini bildiradi: Keça havo juda sovuq edi. U hozir beqiyos va tasavvur qilib bölmas baxtiyor edi; 4) R. yasovçi muxsus qöşimçalarga ega: ça, ona, larça, lab va b.; 5) turlanmaydi va tuslanmaydi (otlaşiş hollari bundan mustasno).
R.lar morfologik va sintaktik usullar b-n yasaladi: döstona, qahramonlarça, oylab (morfologik usul), har zamon, şu on, bir dam (sintaktik usul) kabi. R.lar tuzilişiga köra, sodda (kamtarona, vijdonan, butunlay), qöşma (har dam, bir yöla, ozmunça, har qaçon), juft (keçakunduz, qişin-yozin) va takroriy (ozoz, tez-tez, köp-köp) turlarga bölinadi. R.larning ançagina, juda, kam, kamkam kabi şakllari modal şakl hisoblanadi. R.lar gapda hol, aniqlovçi va kesim vazifalarida keladi.
R.lar belgi anglatiş xususiyatlari b-n sifatlarga uxşaydi, ammo grammatik xususiyatlari jihatidan ular özaro farqlanadi: sifatlar predmetning belgisini, R.lar esa harakat yoki holatning belgisini bildiradi; ularning gapdagi, ya'ni sintaktik vazifasi ham özgaçadir.
Ad.: Özbek tili grammatikasi [Morfologiya, 1-j.], T., 1975.
Ilhomjon Madrahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАВИШ — мустақил сўз туркумларидан бири; ҳаракат ва ҳолатнинг белгисини, шунингдек, белгининг белгисини билдиради. Р.ларнинг қуйидаги маъновий турлари мавжуд: ҳолат (тарз) Р.лари (тез, секин, пиёда каби); ўрин Р.лари (узоқда, яқиндан, пастда каби); пайт Р. лари (ҳозир, кеча, бугун каби); даражамиқдор Р. лари (анча, сал, кам каби); мақсад Р.лари (атайлаб, жўрттага каби); сабаб Р. лари (ноилож, иложсиз, чорасизликдан каби). Пайт, ўрин ва мақсад Р.ларидан бошқа барча Р.ларни, энг умумий хусусиятларига кўра, бир турга киритиш ва уларни ҳолат (тарз) Р.лари деб аташ мумкин.
Р. мустақил сўз туркуми сифатида қуйидаги морфологик хусусиятлар б-н ажралиб туради: 1) даража категориясига эга: тез, кўп (оддий даража) — тезроқ, кўпроқ (қиёсий даража) — энг тез, жуда кўп (орттирма даража) каби; 2) ўзгармас булиб, кўпинча феълларга боғланиб келади: Сўрида қат-қат духоба кўрпачалар устма-уст тўшалган эди; 3) Р. айрим ўринларда сифат ва отга боғланиб келиши ҳам мумкин. Бундай ҳолларда Р. белгининг белгисини ёки предметнинг белгисини эмас, ўзи боғланиб келган сифат ёхуд отдан англашилган ҳаракатхрлатнинг белгисини билдиради: Кеча ҳаво жуда совуқ эди. У ҳозир беқиёс ва тасаввур қилиб бўлмас бахтиёр эди; 4) Р. ясовчи мухсус қўшимчаларга эга: ча, она, ларча, лаб ва б.; 5) турланмайди ва тусланмайди (отлашиш ҳоллари бундан мустасно).
Р.лар морфологик ва синтактик усуллар б-н ясалади: дўстона, қаҳрамонларча, ойлаб (морфологик усул), ҳар замон, шу он, бир дам (синтактик усул) каби. Р.лар тузилишига кўра, содда (камтарона, виждонан, бутунлай), қўшма (ҳар дам, бир йўла, озмунча, ҳар қачон), жуфт (кечакундуз, қишин-ёзин) ва такрорий (озоз, тез-тез, кўп-кўп) турларга бўлинади. Р.ларнинг анчагина, жуда, кам, камкам каби шакллари модал шакл ҳисобланади. Р.лар гапда ҳол, аниқловчи ва кесим вазифаларида келади.
Р.лар белги англатиш хусусиятлари б-н сифатларга ухшайди, аммо грамматик хусусиятлари жиҳатидан улар ўзаро фарқланади: сифатлар предметнинг белгисини, Р.лар эса ҳаракат ёки ҳолатнинг белгисини билдиради; уларнинг гапдаги, яъни синтактик вазифаси ҳам ўзгачадир.
Ад.: Ўзбек тили грамматикаси [Морфология, 1-ж.], Т., 1975.
Илҳомжон Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.