Ravoq
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Ravoq — toqning bir turi; bino devorlaridagi deraza va eşik örinlarining yuqori qismiga qöyiladigan mehrobiy yoysimon qurilma. R. yönilgan, tabiiy yoki sun'iy toşlar, beton, temirbeton, yoğoç va pölat singari materiallardan işlanadi. R.ning tayanç qismi tovon, markaziy ponasimon ğişti yoki toşi esa qulf deb ataladi. R.lar şakliga köra: yakka markazli, yarim aylana şaklli, baland markazli taqasimon, bir neça markazli nayzasimon, tuxumsimon böladi. Hoz. zamon inşootlarida içki kuçlanişlarni kamaytiriş maqsadida R.lar 2—3 şarnirli qilib işlanadi. Ustunlarga tiralgan bir xil hajm va şakldagi R.lar qatori qatorak (arkada) deb nomlangan.
R.lar dastlab Qad. Şarq me'morligida vujudga kelgan. Qad. Rim me'morligida keng tarqalgan. Örta Osiyo me'morligida R.ning turli xil mumtoz namunalari yaratilgan. Gumbazli binolarning xonalari körkam, keng çiqişi içkaridagi R.larga boğliq bölgan. R.lar bino yölaklari, deraza va eşik tepalari hamda devorning gumbaz osti qismida bölgan. Içki sathi turli şakldagi xona devorlarini R.lar yordami b-n doira şakliga keltirilgan. Gumbaz tomni baland kötarib yopişda devorlar örniga yengil R.lar örnatilgan. Gumbaz ustunlar yoki ustiga örnatilgan ustunlar ham bir-biriga R.lar yordamida boğlangan. Agar R.ning kanoti keng bölsa, uning asosi yöğon, tepasi ingiçka qilib zinali R. qurilgan. Gumbaz osti R.i eşik yoki yölak tepasiga örnatiladigan R. b-n bir joyga töğri kelsa, uni qöş R. deyiladi. Katta gumbaz tomlar ustiga örnatiladigan R.larning kurkam çiqişi uçun köp qatlamli qilib qurilgan. Böyi va eni bir xil bölgan çorsi xonalarning devorlari ustiga 8—12 R. va katta gumbaz tomlarda 16 R. gaça örnatilgan.
Kvadrat xona tomonlariga bittadan R. örnatilsa, çortoq deb nomlangan. Devorlar ustiga 8 R. örnatib, ular tepasidan ötgan halqa devorga yana 16 kiçik R.lar joylaştiriş mumkin.
11 —17-a.lar me'morligidagi R.larning murakkab tuzilişlari ğiştlarning öziga xos terilişi b-n boğliq bölgan. Özbekiston me'morligidagi nayzasimon R.larning 100 dan ortiq turi borligi aniqlangan. Xalqustalari amalda 1, 2, 3 va 4 markazli R.lar quriliş uslubidan foydalangan. Zamonaviy qurilişlarda R.larning öziga xos tuzilişlari yaratilmokda (köprik, jamoat binolari va b.).
Ad.: Bulatov M. S, Geometriçeskaya garmonizatsiya v arxitekture Sredney Azii IXXI1 vv., M., 1978.
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАВОҚ — тоқнинг бир тури; бино деворларидаги дераза ва эшик ўринларининг юқори қисмига қўйиладиган меҳробий ёйсимон қурилма. Р. йўнилган, табиий ёки сунъий тошлар, бетон, темирбетон, ёғоч ва пўлат сингари материаллардан ишланади. Р.нинг таянч қисми товон, марказий понасимон ғишти ёки тоши эса қулф деб аталади. Р.лар шаклига кўра: якка марказли, ярим айлана шаклли, баланд марказли тақасимон, бир неча марказли найзасимон, тухумсимон бўлади. Ҳоз. замон иншоотларида ички кучланишларни камайтириш мақсадида Р.лар 2—3 шарнирли қилиб ишланади. Устунларга тиралган бир хил ҳажм ва шаклдаги Р.лар қатори қаторак (аркада) деб номланган.
Р.лар дастлаб Қад. Шарқ меъморлигида вужудга келган. Қад. Рим меъморлигида кенг тарқалган. Ўрта Осиё меъморлигида Р.нинг турли хил мумтоз намуналари яратилган. Гумбазли биноларнинг хоналари кўркам, кенг чиқиши ичкаридаги Р.ларга боғлиқ бўлган. Р.лар бино йўлаклари, дераза ва эшик тепалари ҳамда деворнинг гумбаз ости қисмида бўлган. Ички сатҳи турли шаклдаги хона деворларини Р.лар ёрдами б-н доира шаклига келтирилган. Гумбаз томни баланд кўтариб ёпишда деворлар ўрнига енгил Р.лар ўрнатилган. Гумбаз устунлар ёки устига ўрнатилган устунлар ҳам бир-бирига Р.лар ёрдамида боғланган. Агар Р.нинг каноти кенг бўлса, унинг асоси йўғон, тепаси ингичка қилиб зинали Р. қурилган. Гумбаз ости Р.и эшик ёки йўлак тепасига ўрнатиладиган Р. б-н бир жойга тўғри келса, уни қўш Р. дейилади. Катта гумбаз томлар устига ўрнатиладиган Р.ларнинг куркам чиқиши учун кўп қатламли қилиб қурилган. Бўйи ва эни бир хил бўлган чорси хоналарнинг деворлари устига 8—12 Р. ва катта гумбаз томларда 16 Р. гача ўрнатилган.
Квадрат хона томонларига биттадан Р. ўрнатилса, чортоқ деб номланган. Деворлар устига 8 Р. ўрнатиб, улар тепасидан ўтган ҳалқа деворга яна 16 кичик Р.лар жойлаштириш мумкин.
11 —17-а.лар меъморлигидаги Р.ларнинг мураккаб тузилишлари ғиштларнинг ўзига хос терилиши б-н боғлиқ бўлган. Ўзбекистон меъморлигидаги найзасимон Р.ларнинг 100 дан ортиқ тури борлиги аниқланган. Халқусталари амалда 1, 2, 3 ва 4 марказли Р.лар қурилиш услубидан фойдаланган. Замонавий қурилишларда Р.ларнинг ўзига хос тузилишлари яратилмокда (кўприк, жамоат бинолари ва б.).
Ад.: Булатов М. С, Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии IXXI1 вв., М., 1978.
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.