Reabilitatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110-b. — ziyouz.com
Reabilitatsiya — huquqni muhofaza qiluvçi davlat organlari tomonidan jinoyat sodir etişda asossiz gumon qilingan yoxud ayblangan şaxs şa'ni va qadrqimmatining tiklanişi. R. inson huquklariiya kafolatlaşning öziga xos turi.
R. huquqiy davlat, adolatli fuqaroviy jamiyat qurişning muhim şartlaridan hisoblanadi. ÖzR da şaxsning huquq va qonuniy manfaatlari Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, şuningdek, xalqaro hujjatlar b-n muhofaza qilinadi va kafolatlanadi. 1930—40 y.lardagi qatağon qurbonlarining xotirasini abadiylaştirişda hamda ularning şa'ni va qadrqimmatini tiklaşga qaratilgan normativ hujjatlarda R. qöllaş nazarda tutilgan. Şuningdek, şörolar davrida mamlakatning olis joylariga majburiy ravişda köçirilgan xalqlar va ayrim fuqarolar ham R. qilindi. P. qilingan şaxsga nisbatan ğayriqonuniy protsessual majburlov çoralari qöllangan, çunonçi uşlab turilgan, qamoqda saqlangan, egallab turgan lavozimidan çetlaştirilgan, tibbiy muassasaga joylaştirilgan bölsa, unga yetkazilgan moddiy va ma'naviy ziyon qoplanişi, uning barça huquklari tiklanişi şart.
R. töla yoki qisman R. körinişida böladi. Javobgarlikdan batamom ozod qilingan aybsiz şaxs töla R. qilingan hisoblanadi. Agar şaxs qamoqda saqlab turilganiga qaraganda kamroq muddatga ozodlikdan mahrum etilgan yoki qamoq b-n boğliq bölmagan jazoga hukm qilingan, ayblov qisman çiqarib taşlangan, yuqori sud ozodlikdan mahrum qiliş muddatini ötalgan qismidan ham kamaytirilgan yoxud yengilroq jazo turi b-n almaştirgan, jinoiy jazo tayinlamay hukm çiqargan bölsa, u qisman R. qilingan böladi. Töla yoki qisman R. etilgan şaxsga ziyon tegişliça töla hajmda yoxud qisman qoplanişi lozim. R. qilinganni lavozimiga tiklaş, işlaşdan mahrum bölgan vaqtini mehnat va ixtisoslik stajiga qöşiş, öquv yurtida öqiş va uyjoydan foydalaniş huquqlarini tiklaş tartibi bor. Şaxs uşlab turilgani, qamalgani, lavozimidan çetlaştirilgani, tibbiy muassasaga joylaştirilgani haqidagi ma'lumotlar ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilgan bölsa, u R. qilingani haqida öşa ommaviy axborot vositalarida xabar berilişi şart. R. etilgan şaxs vafot etgan taqsirda unga yetkazilgan moddiy ziyon uning merosxörlari va oila a'zolari foydasiga undiriladi. Ziyonning miqdorini sud belgilaydi. Mulkiy ziyon tölanişini manfaatdor şaxslar tergovçi, prokuror yoki suddan 2 yil mobaynida, boşqa huquqlarni tiklaşni 1 yil mobaynida talab qilişlari mumkin (Özbekiston Respublikasi JPK, 301 — 313moddalar).
Ğafur Abdumajidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕАБИЛИТАЦИЯ — ҳуқуқни муҳофаза қилувчи давлат органлари томонидан жиноят содир этишда асоссиз гумон қилинган ёхуд айбланган шахс шаъни ва қадрқимматининг тикланиши. Р. инсон ҳуқуклариия кафолатлашнинг ўзига хос тури.
Р. ҳуқуқий давлат, адолатли фуқаровий жамият қуришнинг муҳим шартларидан ҳисобланади. ЎзР да шахснинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, шунингдек, халқаро ҳужжатлар б-н муҳофаза қилинади ва кафолатланади. 1930—40 й.лардаги қатағон қурбонларининг хотирасини абадийлаштиришда ҳамда уларнинг шаъни ва қадрқимматини тиклашга қаратилган норматив ҳужжатларда Р. қўллаш назарда тутилган. Шунингдек, шўролар даврида мамлакатнинг олис жойларига мажбурий равишда кўчирилган халқлар ва айрим фуқаролар ҳам Р. қилинди. P. қилинган шахсга нисбатан ғайриқонуний процессуал мажбурлов чоралари қўлланган, чунончи ушлаб турилган, қамоқда сақланган, эгаллаб турган лавозимидан четлаштирилган, тиббий муассасага жойлаштирилган бўлса, унга етказилган моддий ва маънавий зиён қопланиши, унинг барча ҳуқуклари тикланиши шарт.
Р. тўла ёки қисман Р. кўринишида бўлади. Жавобгарликдан батамом озод қилинган айбсиз шахс тўла Р. қилинган ҳисобланади. Агар шахс қамоқда сақлаб турилганига қараганда камроқ муддатга озодликдан маҳрум этилган ёки қамоқ б-н боғлиқ бўлмаган жазога ҳукм қилинган, айблов қисман чиқариб ташланган, юқори суд озодликдан маҳрум қилиш муддатини ўталган қисмидан ҳам камайтирилган ёхуд енгилроқ жазо тури б-н алмаштирган, жиноий жазо тайинламай ҳукм чиқарган бўлса, у қисман Р. қилинган бўлади. Тўла ёки қисман Р. этилган шахсга зиён тегишлича тўла ҳажмда ёхуд қисман қопланиши лозим. Р. қилинганни лавозимига тиклаш, ишлашдан маҳрум бўлган вақтини меҳнат ва ихтисослик стажига қўшиш, ўқув юртида ўқиш ва уйжойдан фойдаланиш ҳуқуқларини тиклаш тартиби бор. Шахс ушлаб турилгани, қамалгани, лавозимидан четлаштирилгани, тиббий муассасага жойлаштирилгани ҳақидаги маълумотлар оммавий ахборот воситалари орқали тарқатилган бўлса, у Р. қилингани ҳақида ўша оммавий ахборот воситаларида хабар берилиши шарт. Р. этилган шахс вафот этган тақцирда унга етказилган моддий зиён унинг меросхўрлари ва оила аъзолари фойдасига ундирилади. Зиённинг миқдорини суд белгилайди. Мулкий зиён тўланишини манфаатдор шахслар терговчи, прокурор ёки суддан 2 йил мобайнида, бошқа ҳуқуқларни тиклашни 1 йил мобайнида талаб қилишлари мумкин (Ўзбекистон Республикаси ЖПК, 301 — 313моддалар).
Ғафур Абдумажидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.