Reaktiv dvigatel
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111-b. — ziyouz.com
Reaktiv dvigatel — iş jismi (odatda, yonilği yonişidan hosil böladigan gazeimon moddalar) oqimi hisobiga reaktiv kuç (tortiş kuçi) hosil qiladigan dvigatel. R.d.da turli xil energiya (issiqlik, yadro, quyoş va elektr energiyasi, kimyoviy energiya)ning mexanik energiyaga aylanişi hisobiga iş jismi oqimining kinetik energiyasi vujudga keladi, bundan taşqari, iş jismi dvigateldan otilib çiqqanda aks kuç paydo bölib, dvigatelni itaradi (rasmga q.). Şuning uçun R.d.ni murakkab yaxlit tizim deyiş mumkin. Bu tizim birlamçi (dastlabki) energiya manbai (Mas, quyoş energiyasi), iş jismi va energiyani bir turdan ikkinçi turga aylantiruvçi qurilma (ya'ni R.d.ning özi) dan iborat böladi.
Reaktiv harakat tuşunçasi qadimdan ma'lum. Geron yaratgan şarni R. d.ning ajdodi deyiş mumkin. 10-a.dan Xitoyda poroxli raketalar paydo böldi va Şarkda, keyinçalik Yevropada muşakbozlik, signal va jangovar raketalar sifatida bir neça asr mobaynida qöllanilib keldi. Va, nihoyat, 20-a. boşiga kelib (1903) K.E. Siolkovskiy suyuq yonilğili R.d.ning asosini taklif etdi. R. Goddard 1926 y. suyuq yonilğili raketalarni uçirdi. V. P. Gluşko jahonda birinçilar katorida suyuklikli reaktiv dvigatelni yaratdi. Uning rahbarligida elektrotermik R.d. yaratildi va sinaldi. 2-jahon uruşi (1939—45) yillarida havoreaktiv dvigatellari samolyotlarga örnatildi. Uruşdan keyingi yillarda elektr raketa dvigatellari va yadro raketa dvigatellari yaratildi. R.d. borgan sari takomillaştirilib borilmokda.
R.d. işlayotgan paytda atrofdagi muhit (havo)dan foydalanişi yoki foydalanmasligiga karab, 2 asosiy guruhga bölinadi. Atrofdagi havodan foydalanadigan R.d. havoreaktiv dvigateli, foydalanilmaydigani raketa dvigateli (RD) deb ataladi. Barça havoreaktiv dvigatellarida energiya manbai — yonilgigina dvigatel bortida böladi, iş jismining ançagina qismi (havo) esa atrof muhitdan olinadi. RD da esa iş jismining barça komponentlari uning bortida böladi. R. d. texnika (aviatsiya, kosmonavtika va b.) da qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕАКТИВ ДВИГАТЕЛЬ — иш жисми (одатда, ёнилғи ёнишидан ҳосил бўладиган газеимон моддалар) оқими ҳисобига реактив куч (тортиш кучи) ҳосил қиладиган двигатель. Р.д.да турли хил энергия (иссиқлик, ядро, қуёш ва электр энергияси, кимёвий энергия)нинг механик энергияга айланиши ҳисобига иш жисми оқимининг кинетик энергияси вужудга келади, бундан ташқари, иш жисми двигателдан отилиб чиққанда акс куч пайдо бўлиб, двигателни итаради (раcмга қ.). Шунинг учун Р.д.ни мураккаб яхлит тизим дейиш мумкин. Бу тизим бирламчи (дастлабки) энергия манбаи (Мас, қуёш энергияси), иш жисми ва энергияни бир турдан иккинчи турга айлантирувчи қурилма (яъни Р.д.нинг ўзи) дан иборат бўлади.
Реактив ҳаракат тушунчаси қадимдан маълум. Герон яратган шарни Р. д.нинг аждоди дейиш мумкин. 10-а.дан Хитойда порохли ракеталар пайдо бўлди ва Шаркда, кейинчалик Европада мушакбозлик, сигнал ва жанговар ракеталар сифатида бир неча аср мобайнида қўлланилиб келди. Ва, ниҳоят, 20-а. бошига келиб (1903) К.Э. Циолковский суюқ ёнилғили Р.д.нинг асосини таклиф этди. Р. Годдард 1926 й. суюқ ёнилғили ракеталарни учирди. В. П. Глушко жаҳонда биринчилар каторида суюкликли реактив двигателни яратди. Унинг раҳбарлигида электротермик Р.д. яратилди ва синалди. 2-жаҳон уруши (1939—45) йилларида ҳавореактив двигателлари самолётларга ўрнатилди. Урушдан кейинги йилларда электр ракета двигателлари ва ядро ракета двигателлари яратилди. Р.д. борган сари такомиллаштирилиб борилмокда.
Р.д. ишлаётган пайтда атрофдаги муҳит (ҳаво)дан фойдаланиши ёки фойдаланмаслигига караб, 2 асосий гуруҳга бўлинади. Атрофдаги ҳаводан фойдаланадиган Р.д. ҳавореактив двигатели, фойдаланилмайдигани ракета двигатели (РД) деб аталади. Барча ҳавореактив двигателларида энергия манбаи — ёнилгигина двигатель бортида бўлади, иш жисмининг анчагина қисми (ҳаво) эса атроф муҳитдан олинади. РД да эса иш жисмининг барча компонентлари унинг бортида бўлади. Р. д. техника (авиация, космонавтика ва б.) да қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.