Realizm

Realizm — voqelikni, mavjud borliqni badiiy adabiyot va san'at (tasviriy san'at, teatr, musiqa va b.)ning ifoda vositalari orqali öziga öxşaş şakllarda haqqoniy aks ettiriş. Adabiyot da R. — hayotni voqelikdagi voqea va hodisalarga muvofiq ravişda obrazlar orqali aks ettiriş metodi. R. adabiyotning özini va taşqi olamni biliş vositasi sifatidagi ahamiyatidan kelib çiqqan holda voqelikni barça ziddiyatlari b-n qamrab olişga intiladi, yozuvçiga hayotning barça tomonlarini çeklanmagan holda aks ettiriş imkoniyatini beradi. R. metodiga asoslangan adabiyotda hayot haqiqatini tasvirlaş tamoyili ustuvor ahamiyatga ega. Binobarin, R. adabiyoti jahon adabiyoti taraqqiyotidagi eng yuksak bosqiç hisoblanadi.

R. keng ma'noda Gomer va Dante, Şekspir va Rasin, Firdavsiy va Navoiy ijodiga ham xos xususiyat, zero, hayotiylik va samimiylik bu mumtoz ijodkorlarning asarlarida katta mahorat b-n ifoda etilgan. Ammo R. adabiy metod yoki adabiy yönaliş sifatida yozuvçidan voqelikni hayotiy va haqqoniy aks ettiriş tamoyiliga izçil rioya etişni, inson va taşqi olamni ongli ravişda örganiş va bilişni taqozo etadi. Şu ma'noda jahon adabiyoti 19-a.ga kelibgina öz taraqqiyotining R. metodiga asoslangan yangi bosqiçiga erişdi.

R.ning metod sifatida paydo böliş vaqti masalasida adabiyotşunoslikda turliça qaraşlar mavjud. Ayrim tadqiqotçilar hayotni realistik tasvirlaş usullari qadim zamonlardan beri davom etib kelayotgani va bu usullarning turli bosqiçlarni bosib ötganini nazarda tutib, antik R, Uyğoniş davri R.i, ma'rifatparvarlik R.i va sotsialistik R. tuşunçalarining mavjudligi haqidagi qaraşlarni olğa surib keladilar. Boşqa tadqiqotçilarning fikriga köra, R. ijodiy metod sifatida 18-a.da oilaviymaişiy va ijtimoiymaişiy romanlar yaratilişi b-n bir vaqtda maydonga kelgan. R.ning 19-a. 30-y.larida Yevropa adabiyotida şakllana boşlaganligi haqidagi fikr aksar adabiyotşunoslar tomonidan qabul qilingan bölib, bu fikr Yevropa xalqlari adabiyotlarida voqelikni haqqoniy tasvirlaş tamoyili yuksak ijtimoiytahliliy şakllarda keng va teran ifodalanganligi b-n tasdiqlanadi.

Romantizm b-n 19-a.ning 1-yarmidagi R. örtasida aniq çegara yöq. Bu hol O. Balzak («Sağri teri tilsimi»), G. Stendal («Parm ibodatxonasi»), V. Gyugo, qisman Ç. Dikkens asarlarida yorqin körinadi. Ayni paytda romantik motivlar realistik asarlarning badiiy töqimasida yaşaşda uzoq vaqt davom etdi (Stendalning «Qizil va qora», M. Yu. Lermontovnipt «Zamonamiz qahramoni» va b.). 19-a. örtalarida Yevropa adabiyotlarining romantizm an'analaridan keskin uzoqlaşişi b-n R.ning metod sifatida şakllanişida yangi davr boşlandi (G. Flober, G. Mopassan, U. Tekkerey va b).

Rossiya 19-a.ning 20—30-y.larida A.S. Puşkin («Yevgeniy Onegin», «Boris Godunov», «Kapitan qizi», sönggi davr lirikasi), şuningdek, A. S. Griboyedov («Akllilik balosi»), I. A. Krilov (masallar) asarlari b-n R.ga poydevor qöyildi. Keyinçalik I. A. Gonçarov, I. S. Turgenev, N. A. Nekrasov, A.N. Ostrovskiy va b. rus adabiyotida R.ning uzilkesil qaror topişiga muhim hissa qöşdilar. 19-a. rus adabiyotida voqeliqdagi salbiy holatlar butun keskinligi b-n foş etilganligi sababli A. M. Gorkiy bu davr R.ini tanqidiy R. deb atagan. N. V. Gogol asarlarida, ayniqsa, yaqqol köringan tanqidiy R. an'analari A. P. Çexov va qisman A. M. Gorkiy ijodida davom ettirildi va rivojlantirildi. L. N. Tolstoy va F. M. Dostoyevskiy ijodi rus R.ining çöqqisi hisoblanadi.

20-a.ning 30-y.larida sotsialistax R. metodining sun'iy ravişda öylab topilişi va yozuvçilardan şu metod asosida yozişning talab qilinişi natijasida R. an'analaridan uzoqlaşiş jarayoni boşlandi va bu jarayon şaxsga siğiniş fojialari foş etilgan 60-y.larga qadar davom etdi.

Özbek adabiyotida hayotni realistik tasvir etiş mayllari garçand Navoiy, Bobur va b. yozuvçilar ijodida köringan bölsada, bu mayllar Turdi, Maxmur, Gulxaniy, keyinçalik Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Avaz singari şoirlar ijodining asosiy yönalişini taşkil eta boşladi. Ayniqsa, milliy uyğoniş davri özbek adabiyoti namoyandalari M. Behbudiy («Padarkuş»), Fitrat («Munozara», «Hind sayyohi bayonoti», 1917— 19y.lar şe'riyati), Çulpon (1914—21 y.lar şe'riyati, «Qurboni jaholat» «Vayronalar orasidan», «Keça va kunduz»), Qodiriy («Ulokda», «Juvonboz», «Kalvak Mahzumning xotira daftaridan», «Toşpölat tajang nima deydi?», «Ötgan kunlar»), Hamza (milliy şe'rlar, «Zaharli hayot» «Paranji sirlari») va b. ijodida R. adabiy metod sifatida aniqtayin qirralarini kasb etdi. Bu yozuvçilarning bir qismi, milliy mentalitetni hisobga olgan holda, realistik asar töqimasiga sentimentalizm va romantizm unsurlarini ham olib kirdilar. Şunga qaramay, özbek adabiyotida R.ning adabiy metod sifatida şakllanişi xuddi şu davr adabiyoti b-n boğliq.

Özbek adabiyotida R.ning şakllanişida Ayniy («Buxoro jallodlari», «Doxunda», «Kullar»), Oybek («Qutluğ qon», «Navoiy», «Quyoş qoraymas», harbiy lirika), Ğafur Ğulom («Şum bola», «Yodgor», uruş davri lirikasi), şuningdek, Hamid Olimjon («Zaynab», «Zaynab va Omon», lirika), Şayxzoda («Mirzo Uluğbek», lirika), Mirtemir, Zulfiya va b. yozuvçilarning xizmatlari katta. Sotsialistik R. «oçiq sistema» deb e'tirof etilgan 60—70-y.larda Şuxrat («Şinelli yillar»), O. Yoqubov, («Uluğbek xazinasi»), P. Qodirov («Yulduzli tunlar»), E. Vohidov, A. Oripov, Rauf Parfi, Omon Matjon, keyinçalik h. Xudoyberdiyeva, Toğay Murod va b. yozuvçilar ijodi tufayli özbek adabiyotidagi R. öz taraqqiyotining yangi bosqiçiga kötarildi. Özbek adabiyotida R.ning qaror topişida, bir tomondan, milliy adabiy zamindan oziqlaniş, ikkinçi tomondan esa, rus va jahon realistik adabiyotining eng yaxşi an'analari va tajribalaridan foydalaniş muhim ahamiyatga ega böldi.

Tasviriy san'atda R. ijodkor hayotdan saralab olgan muhim voqea va hodisalarni özining estetik qaraşlari asosida aks ettiradi. San'at turlari va janrlarida R. an'analari turliça körinişlarda namoyon böladi. Realistik san'at mohiyati jihatidan borliqning oddiy sodda öxşaşi bölsa ham, quruq köçirişga moyil bölgan naturalistik san'at (naturalizm)dan keskin farq qiladi. R. öz yeçimi va şakllanişi jihatidan romantizm b-n yonmayon turgani holda haqqoniyligi va hayot haqiqati tamoyillari b-n undan ajralib turadi. R. taraqqiyoti davomida özgarib boradi, aniq, tarixiy öziga xos xususiyatlarga, turli uslubiy şakllarga ega böladi (Mas, antik P., Uyğoniş davri R.i, ma'rifatparvarlik R.i va h. k.), ular özaro vorislilik b-n boğlanadi; antik davr ijodkorlari real hayotni mifologik qahramon va ma'budlar timsolida aks ettirgan (haykaltaroş Miron, Lisipp, Poliklet, Praksitel va b.); Uyğoniş davri ijodkorlari antik davr yaratgan şakllardan foydalanib, davrning insonparvarlik ğoyalarini tasvirlaşga erişdilar, R. metodi yuksak poğonaga kötarildi (Jotto, Donatello, Leonardo da Vinçi, Rafael, Mikelanjelo, Titsian va b.) 18-a. ma'rifatparvarlar san'atida rassomlar yaşayotgan muhit özining tarixiyhaqqoniy şakllarida aksini topdi (ingliz U. Xogart, fransuz J. Gryoz va b.), F. Goyya ijodi R. uslubining qaror topişida alohida örin tutadi.

R., voqelikni aynan öziga öxşatib aks ettiriş b-n çegaralanmay, balki insonning hali röyobga çiqmagan, işga tuşirilmagan imkoniyatlarini ham uz tasavvuri b-n töldirib tasvirlaşi hamda asarga xayoliy obraz va unsurlar kiritişi mumkin. Badiiy ijodda R. ijtimoiy hayotdagi illat va ziddiyatlarni aks ettiriş orqali uni jamoatçilik hukmiga havola etiş va tasvirlangan voqelikka hukm çiqarişdan iborat bölgan; 19- a. R.i tanqidiy yönalaşda bölganligi uçun tanqidiy R. deb yuritiladi. Hikoyanavislikning ortişi borliqni yanada çuqurroq yoritiş imkonini berdi, realistik san'at imkoniyatlarini kengaytirdi. Rassomlar asarda işlatilgan har bir buyum va unsurni ifodali va asar ğoyasini oçişida xizmat qilişiga harakat qildilar. 19—20-a.lar R.i uçun umumiy xususiyat bu uning tarixiyligi, inson xarakterini ifodalaşda aniq tarixiy şartşaroitni hayotga yaqin qilib olinişidir (O. Domye, G. Kurbe, I. Repin, R. Guttuzo va b.).

20-a. boşida R.ning yangi bosqiçi («20-a. R.») şakllandi: nemis K. Kolvits, şveysariyalik T. Steynlen, belgiyalik F. Mazerel, fransuz rassomi M. Utrillo, A. Marke va haykaltaroşi A. Mayol, A. Burdel, meksikalik D. Rivera, D. Sikeyros, italiyalik R. Guttuzo, J. Mansu, amerikalik R. Kent, A. Refrejye va b. 20-a. R.i avangard uslublari b-n raqobatda ifoda va tasvir vositalarini boyitdi.

Özbekiston san'atida R. dunyoviy yönaliş tamoyillari, demokratik hamda ma'rifatparvarlik harakatlari zaminida kamol topdi. Dastlab sodda ibtidoiy san'at namunalarida, keyinçalik yuksak darajada rivojlangan miniatyura san'atida R. unsurlari közga taşlanadi. Zamonaviy tasviriy san'atda 19-a. oxiri —20-a. boşlarida R. şakllana boşladi. 20-a.ning 20—30-y. larida milliy realistik jarayonlar B. Hamdamiy, L. Nasriddinov, L. Abdullayev va b. rassomlar asarlarida rivojlandi. Özbekistonlik realist rassomlar ilğor qaraş va yönalişlarda şkod qilib R.ni yangi imkoniyatlar b-n boyitmokda.

Teatrda R. voqelikni haqqoniy, obyektiv aks ettirişdan iborat vazifani anglatadigan tuşunça; san'at asarlarida öziga xos vositalar yordamida in'ikos etilgan hayot haqiqati. Özbek xalq teatrida R. elementlari kadimdan mavjud edi. Professional teatrlar sahnasida R. dramaturgiyasi asarlari sahnalaştirildi. Özbek aktyorlari Yevropa realist akterlarining ijodidan samarali foydalandilar. R.ning yetakçi prinsiplari: hayotning muhim tomonlarini muallifning yuksak ideallari darajasida obyektiv aks ettiriş; tipik şaroitdagi tipik xarakterlarni ularning individual xususiyatlari b-n ifodalaş, asarda badiiy fantaziyaning şartli şakllari (afsona, mif, ramz, mubolağa va h.k.)dan foydalaniş (xususan, 20-a. R.ida) b-n birga tasvirning hayotiy haqqoniyligiga rioya qiliş; şaxs va jamiyat (ularning aloqalari va ziddiyatlari) muammolariga qiziqişning kuçliligi.

Ad.: Problemi stanovleniya realizma v literaturax Vostoka. Materiali diskussii, M., 1964; Hayitmetov A., Şarq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan, T., 1970; Suçkov B., Istoriçeskiye sudbi realizma, M., 1973; Nikolayev P.A., Realizm kak tvorçeskiy metod, M., 1975; Karimov E., Razvitiye realizma v uzbekskoy literature T., 1975; Andreyev Yu. A. Dvijeniye realizma, M., 1978.

Naim Karimov, Ne'mat Abdullayev.