Referendum

Referendum (lot. referendum — bildirilişi kerak bölgan) — umumxalq ovoz beriş yöli b-n qonunlar qabul qiliş va davlat ahamiyatiga molik eng muhim masalalarni hal qiliş şakli. Bevosita demokratiyaning muhim vositasi. R.ning saylovlardan asosiy farqi şundaki, R. ötkazilayotganda biron bir lavozimga nomzod yoki nomzodlar röyxati uçun ovoz berilmaydi, balki unda muayyan masala — qonun, qonun loyihasi, konstitutsiya, konstitutsiyaga tuzatişlar, mamlakatxalqaro maqomiga taalluqli yoki içki siyosatiga oid biron bir savol qöyiladi. Saylov natijalari majoritar tizim böyiça ham, proporsional tizim böyiça ham aniqlanişi mumkin bölsa, R. natijalari faqat majoritarizm (mutlaq köpçilik ovozini hisoblaş) tamoyillari asosidagina aniqlanişi mumkin. R. ning öziga xos şakli plebissit hisoblanadi. Ayrim mamlakatlar (Mas, Fransiya)da plebissit R.ga nisbatan birmunça kengroq tuşunça hisoblanadi. Ba'zi mamlakatlar (Mas, AQŞ)da esa plebissit b-n R.ni farqlamaydilar. Hoz. zamon davlatlarining konstitutsiyaviy huquqi R. va uni ötkazişning turli xil körinişlarini nazarda tutadi. R.lar butun davlat hududida ötkaziladigan umumilliy R. va alohida federatsiya subyektlari yoki ma'muriyhududiy birliklarda ötkaziladigan mahalliy R.ga bölinadi. Konstitutsiyaga yoki qonunlarga taallukdi R. ötkazilişi mumkin. Birinçi holda yangi konstitutsiya loyihasi yoki konstitutsiyaga qilinadigan özgartiriş va tuzatişlar böyiça R. ötkazilsa, ikkinçi holatda qonun loyihasi yoki kuçga kirgan qonun böyiça R. ötkaziladi. Huquqiy ahamiyati jiqatdan maslahat R.lari (xalq sörovi deb ham ataladi) va hal qiluvçi R.lar böladi. Maslahat R.lari biron bir masala yuzasidan saylovçilarning irodasini aniqlab oliş böyiça ötkazilib, ana şu asosida davlatning boşqa organlari qaror çiqaradi (bunday R.lar Şveysariya, Ispaniyada ötkaziladi). Hal qiluvçi R.larda biron-bir masala uzilkesil qaror çiqariş uçun saylovçilar ovoziga qöyiladi. Şuningdek, majburiy va fakultativ R.lar böladi. R.lar ötkaziş zarurati konstitutsiya yoki boşqa konstitutsiyaviyhuquqiy hujjatda körsatilgan bölsa (Mas, konstitutsiya özgartiriladigan holda) majburiy R. ötkaziladi. Fakultativ R.lar tegişli davlat organi yoki saylov korpusi irodasiga boğliqholda ötkaziladi.

«Özbekiston Respublikasining referendumi töğrsida»gi qonun (dastlab 1991 y. 18 noyab.da qabul qilingan, 2001 y. 30 avg.da yangi tahrirda qabul qilingan)ga köra, Özbekiston Respublikasining R.i Özbekiston Respublikasining krnunlarini va b. qarorlarini qabul qiliş maqsadlarda jamiyat va davlat hayotining eng muhim masalalari yuzasidan fuqarolarning umumxalq ovoz berişidir. R.da qabul qilingan qarorlar oliy yuridik kuçga ega böladi va faqat R. yöli b-n bekor qilinişi yoki özgartirilişi mumkin. R. Özbekiston Respublikasining butun hududida ötkaziladi. R.ni ötkaziş taşabbusi b-n: Özbekiston Respublikasi fuqarolari;

Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi; Özbekiston Respublikasi Prezidenta çiqişi mumkin. R.da iştirok etiş huquqiga ega bölgan (18 yoşga tölgan) Özbekiston fuqarolari umumiy sonining kamida 5 foizini taşkil etgan fuqarolar imzosi töplangan (bunda imzo çekkan fuqarolar miqdori har bir ma'muriyhududiy tuzilma böyiça bir tekis va mutanosib ravişda taqsimlangan) bölsa; Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari a'zolarining uçdan ikki qismining ovozi b-n, Özbekiston Respublikasi Prezidentining asoslantirilgan talabi b-n R. ötkazilişi mumkin. Kuyidagi masalalar R. predmeti bölişi mumkin emas: Özbekiston Respublikasining hududiy yaxlitligini özgartiriş; Özbekiston Respublikasi davlat byudjeti va soliklar; amnistiya va afv etiş; jamoat tartibini, aholi soğliği va xavfsizligini ta'minlaş böyiça favqulodda va şoşilinç çora-tadbirlar ötkaziş; Özbekiston Respublikasining xalqaro şartnomalaridan kelib çiqadigan majburiyatlarni bajariş; mansabdor şaxslarni tayinlaş va vazifasidan ozod etiş. R. yaşirin ovoz beriş yöli b-n ötkaziladi. Özbekiston Respublikasi tarixida 1marta 1991 y. 29 dek.da R. bölgan. Bu R.da «Özbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari töğrisida» UzR Oliy Kengaşining 1991 y. 31 avg.dagi Konstitutsiyaviy qonuni töğri qabul qilinganligini Özbekiston xalqi bir ovozdan ma'qulladi. 2002 y. 27 yanv.da Özbekiston Respublikasida 2 palatalik parlamentni şakllantiriş va Özbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy vakolat muddatini 5 yildan 7 yilga özgartirişga bağişlangan R. bölib ötdi. Bu R.lar Özbekistonda demokratiya mustahkamlanib borayotganini körsatadi.

Akmal Saidov, Davron Ahmedov.