Refraksiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–182-b. — ziyouz.com
Refraksiya (lot. refractus — singan) — yoruğlik nuri yoki elektromagnit tölqinlari atmosferaning turli katlamlari (ziçligi, trasi, namligi, bosimi, sindiriş körsatkiçi va b. xususiyatlari turliça bölgan qatlamlari)dan ötişida ularning egiliş hodisasi. Yoruğlik atmosferaning har xil qatlamlaridan sinib ötib, egri çiziq böyiça tarqaladi. Şu sababli, kuzatuvçi obyektni uning haqiqiy örni yönalişida emas, balki kuzatiş nuqtasida vizirlaş (qaraş) nuriga urinma çiziq böyiça köradi. R. vertikal va gorizontal xillarga bölinadi. Vertikal R. — kuzatiş nuqtasida vizirlaş nuriga urinma çizik, b-n kuzatiş nuqtasini tutaştiruvçi töğri çiziq orasidagi vertikal burçak. Vertikal R. yoruğlik nuri yer atmosferasi çegarasidan ötsa, geodezik R. (yer R.si), kosmik jismlardan çikayotgan nur butun yer atmosferasi katlamlaridan ötib kelsa, astronomik R. deyiladi.
Gorizontal R. kuzatiş nuqtasida vizirlaş nuriga urinma çiziq b-n kuzatiş jismiga töğri çiziq yönalişi orasidagi gorizontal burçak. Gorizontal R. vizirlaş nuri ötadigan havo qatlamlarining ziçligi va namligining har xil bölişi oqibatida kelib çiqadi. Gorizontal R. qiymati planli geodezik tarmoklarda sekundning önlarça uluşidan, toki bir sekundgaça (noqulay şaroitlarda) qiymatni taşkil qilişi mumkin. Aniq ölçaşlarda gorizontal R. ta'sirini kamaytiriş maqsadida ölçaşlar har xil vaqt va şaroitlarda köp marta takroran bajariladi. Gorizontal burçaklarni ulçaşda vizirlaş nuri bino va inşootlardan uzoqrokdan ötişini ta'minlaş gorizontal R. ta'sirini kamaytirişga imkon beradi.
Astronomik R.da yoritqiçdan kelayotgan nur butun atmosfera qalinligidan ötadi. Bunda havoning ziçligi va u b-n birga sindiriş körsatkiçi borgan sari ortib boradi. Nur trayektoriyasi qavariqligi zenit tomonga qaragan bölib, unga ötkazilgan AS' urinma çiziq yoritqiçning haqiqiy örnini körsatuvçi AS çiziqqa nisbatan yuqorirokdan ötadi. Haqiqiy z va R. tufayli özgargan i zenit masofalar ayirmasi R. burçagi g deyiladi. R. zenitda nolga teng bölib, zenit masofa oşişi b-n ortib boradi (rasmga q.).
Yoruğlik R.si keng ma'noda yoruğlikning sinişidir; bunda muhit sindiriş körsatkiçi özgarişi b-n muhitdan ötayotgan yoruğlik nurining yönalişi ham özgaradi. Köpinça, optik nurlanişning sindiriş körsatkiçi nuqtadan nuqtaga ravon özgaradigan muhitdan ötayotgan hollarda «yoruğlik R.si» termini, ikki bir jinsli, lekin turli sindiriş körsatkiçiga ega bölgan muhitlar çegarasidan ötayotgan nurning yönalişi keskin özgargan hollarda «siniş» termini işlatiladi. Optikaning bir qator bölimlarida «R.» termini qöllaniladi. Bularga atmosfera optikasi, közoynak optikasi, köz optikasi va b. kiradi. Köz R.si — közning optik tizim sifatidagi xarakteristikasi; közning tinç akkomodatsiya holatidagi optik kuçi. Asosiy sindiriş elementlari — köz soqqasi va gavhari. Ularning optik kuçi 52,59 dan 71,30 dioptriyagaça özgarib, örta hisobda 59,92 dioptriyani taşkil qiladi. Agar közning optik kuçi va uning ölçamlari bir-biriga mos bölsa, közga kirayotgan yoruğlikning parallel nurlari tör pardaning markazi — sariq doğ qismida fokuslanadi. Faqat şu holdagina közning tör pardasida körilayotgan predmetning aniq tasviri hosil böladi. R. buzilsa, közning uzoqdan köriş va yaqindan köriş xususiyatlari paydo böladi.
Radiotölqinlar R.si — radiotölqinlar dielektrik kirituvçanligi yoki ionlaşiş darajasi turliça bölgan atmosfera qatlamidan ötganda ularning trayektoriyasi egrilanişi. Radiotölqinlar R.si ionosferada, katta masofalarga qisqa radiotölqinlarning tarqalişida, troposferada esa ultrakiska radiotölqinlar tarqalişida muhim omillardan biri hisoblanadi.
Tovuş R.si — bir jinsli bölmagan muhit (atmosfera, okean) da Tarkalgan tovuş (tezligi koordinataga boğliq) nurlarining egrilanişi. Tovuş tezligi gradiyenti qança katta bölsa, şunça kuçli R. yuz beradi. Atmosferada tovuş R.si havo trasi, şamolning tezligiga va yönalişiga boğliq. Balandlik oşgan sari t-ra pasayadi va tovuş tezligi kamayadi. Şu sababli, tovuş nurlari yer yuzasi yaqinida joylaşgan tovuş manbaidan yuqori tomon egiladi va ma'lum masofadan boşlab tovuş eşitilmay qoladi. Agar t-ra balandlik oşişi b-n ortib borsa (köpinça keçasi yuzaga keladigan t-ra inversiyasi), u holda tovuş nurlari pastga karab egiladi va tovuş uzok, masofalarga tarqaladi. Şamol yönalişiga qarama-qarşi tarqalgan tovuş nurlari yuqoriga tomon, aks holda, pastga qarab egiladi. Ikkinçi holda tovuş eşitilişi ança yaxşilanadi. Atmosferaning yuqori qatlamlaridagi R. sukunat zonasini va anomal eşitiliş zonalarini yuzaga keltiradi.
Okeandagi tovuş R.si tra, şörlik va gidrostatik bosimga boğliq. Okeandagi R. tovuşning öta uzoqqa tarqalişi, soya zonalar hosil bölişi, tovuşning fokuslanişi va tovuş tarqalişi kabi boşka xususiyatlarni keltirib çiqaradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕФРАКЦИЯ (лот. refractus — синган) — ёруғлик нури ёки электромагнит тўлқинлари атмосферанинг турли катламлари (зичлиги, траси, намлиги, босими, синдириш кўрсаткичи ва б. хусусиятлари турлича бўлган қатламлари)дан ўтишида уларнинг эгилиш ҳодисаси. Ёруғлик атмосферанинг ҳар хил қатламларидан синиб ўтиб, эгри чизиқ бўйича тарқалади. Шу сабабли, кузатувчи объектни унинг ҳақиқий ўрни йўналишида эмас, балки кузатиш нуқтасида визирлаш (қараш) нурига уринма чизиқ бўйича кўради. Р. вертикал ва горизонтал хилларга бўлинади. Вертикал Р. — кузатиш нуқтасида визирлаш нурига уринма чизик, б-н кузатиш нуқтасини туташтирувчи тўғри чизиқ орасидаги вертикал бурчак. Вертикал Р. ёруғлик нури ер атмосфераси чегарасидан ўтса, геодезик Р. (ер Р.си), космик жисмлардан чикаётган нур бутун ер атмосфераси катламларидан ўтиб келса, астрономик Р. дейилади.
Горизонтал Р. кузатиш нуқтасида визирлаш нурига уринма чизиқ б-н кузатиш жисмига тўғри чизиқ йўналиши орасидаги горизонтал бурчак. Горизонтал Р. визирлаш нури ўтадиган ҳаво қатламларининг зичлиги ва намлигининг ҳар хил бўлиши оқибатида келиб чиқади. Горизонтал Р. қиймати планли геодезик тармокларда секунднинг ўнларча улушидан, токи бир секундгача (ноқулай шароитларда) қийматни ташкил қилиши мумкин. Аниқ ўлчашларда горизонтал Р. таъсирини камайтириш мақсадида ўлчашлар ҳар хил вақт ва шароитларда кўп марта такроран бажарилади. Горизонтал бурчакларни улчащда визирлаш нури бино ва иншоотлардан узоқрокдан ўтишини таъминлаш горизонтал Р. таъсирини камайтиришга имкон беради.
Астрономик Р.да ёритқичдан келаётган нур бутун атмосфера қалинлигидан ўтади. Бунда ҳавонинг зичлиги ва у б-н бирга синдириш кўрсаткичи борган сари ортиб боради. Нур траекторияси қавариқлиги зенит томонга қараган бўлиб, унга ўтказилган AS’ уринма чизиқ ёритқичнинг ҳақиқий ўрнини кўрсатувчи AS чизиққа нисбатан юқорирокдан ўтади. Ҳақиқий z ва Р. туфайли ўзгарган i зенит масофалар айирмаси Р. бурчаги г дейилади. Р. зенитда нолга тенг бўлиб, зенит масофа ошиши б-н ортиб боради (расмга қ.).
Ёруғлик Р.си кенг маънода ёруғликнинг синишидир; бунда муҳит синдириш кўрсаткичи ўзгариши б-н муҳитдан ўтаётган ёруғлик нурининг йўналиши ҳам ўзгаради. Кўпинча, оптик нурланишнинг синдириш кўрсаткичи нуқтадан нуқтага равон ўзгарадиган муҳитдан ўтаётган ҳолларда «ёруғлик Р.си» термини, икки бир жинсли, лекин турли синдириш кўрсаткичига эга бўлган муҳитлар чегарасидан ўтаётган нурнинг йўналиши кескин ўзгарган ҳолларда «синиш» термини ишлатилади. Оптиканинг бир қатор бўлимларида «Р.» термини қўлланилади. Буларга атмосфера оптикаси, кўзойнак оптикаси, кўз оптикаси ва б. киради. Кўз Р.си — кўзнинг оптик тизим сифатидаги характеристикаси; кўзнинг тинч аккомодация ҳолатидаги оптик кучи. Асосий синдириш элементлари — кўз соққаси ва гавҳари. Уларнинг оптик кучи 52,59 дан 71,30 диоптриягача ўзгариб, ўрта ҳисобда 59,92 диоптрияни ташкил қилади. Агар кўзнинг оптик кучи ва унинг ўлчамлари бир-бирига мос бўлса, кўзга кираётган ёруғликнинг параллел нурлари тўр парданинг маркази — сариқ доғ қисмида фокусланади. Фақат шу ҳолдагина кўзнинг тўр пардасида кўрилаётган предметнинг аниқ тасвири ҳосил бўлади. Р. бузилса, кўзнинг узоқдан кўриш ва яқиндан кўриш хусусиятлари пайдо бўлади.
Радиотўлқинлар Р.си — радиотўлқинлар диэлектрик киритувчанлиги ёки ионлашиш даражаси турлича бўлган атмосфера қатламидан ўтганда уларнинг траекторияси эгриланиши. Радиотўлқинлар Р.си ионосферада, катта масофаларга қисқа радиотўлқинларнинг тарқалишида, тропосферада эса ультракиска радиотўлқинлар тарқалишида муҳим омиллардан бири ҳисобланади.
Товуш Р.си — бир жинсли бўлмаган муҳит (атмосфера, океан) да Tapкалган товуш (тезлиги координатага боғлиқ) нурларининг эгриланиши. Товуш тезлиги градиенти қанча катта бўлса, шунча кучли Р. юз беради. Атмосферада товуш Р.си ҳаво траси, шамолнинг тезлигига ва йўналишига боғлиқ. Баландлик ошган сари т-ра пасаяди ва товуш тезлиги камаяди. Шу сабабли, товуш нурлари ер юзаси яқинида жойлашган товуш манбаидан юқори томон эгилади ва маълум масофадан бошлаб товуш эшитилмай қолади. Агар т-ра баландлик ошиши б-н ортиб борса (кўпинча кечаси юзага келадиган т-ра инверсияси), у ҳолда товуш нурлари пастга караб эгилади ва товуш узок, масофаларга тарқалади. Шамол йўналишига қарама-қарши тарқалган товуш нурлари юқорига томон, акс ҳолда, пастга қараб эгилади. Иккинчи ҳолда товуш эшитилиши анча яхшиланади. Атмосферанинг юқори қатламларидаги Р. сукунат зонасини ва аномал эшитилиш зоналарини юзага келтиради.
Океандаги товуш Р.си тра, шўрлик ва гидростатик босимга боғлиқ. Океандаги Р. товушнинг ўта узоққа тарқалиши, соя зоналар ҳосил бўлиши, товушнинг фокусланиши ва товуш тарқалиши каби бошка хусусиятларни келтириб чиқаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.