Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Refraktor

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180-b. — ziyouz.com

    Refraktor — obyektivi linzali bölgan teleskop. Osmon yoritqiçlaridan kelayotgan nurlar R. obyektividan sinib ötib, uning fokus masofasida tasvir hosil qiladi. Birinçi marta G. Galiley 1609 y.da astronomiyada qöllagan. R.ning vizual va fotografik xillari bor. Vizual R. obyektiv va okulyardan tuzilgan. Fotografik R. (astrograf ham deyiladi) katta fotoapparatdan iborat bölib, uning fokal tekisligiga fotoplastinkali kasseta örnatiladi.

    R.ning obyektivida kamida 2 ta linza — biri (musbat) yengil va optik ziçligi kam şişa — krondan, ikkinçisi (manfiy) oğir şişa (flint)dan yasalgan linza böladi. Bunda bir yöla R.da böladigan xromatik va sferik aberratsiyalar kamaytiriladi. Obyektivi ikki linzali R.da komani ham töğrilaş mumkin, lekin astigmatizm va maydon egriligini tuzatiş mumkin emas, çunki uning köriş maydoni burçagi (gradus)dan ortmaydi, bunda D — obyektiv diametri (mm da). Qoldiq sferik aberratsiyaning tölqin uzunligiga boğlikligi tufayli yulduz tasviri atrofida radiusi tax. 40» bölgan binafşa gardiş hosil böladi (odatda, foydalaniladigan R.da teşik nisbati 1:15 bölganda). Xromatik aberratsiyaning kattalaşişini kamaytiriş uçun R. obyektiv linzalari bir-biriga yopiştiriladi.

    R.da sifatli tasvir hosil qiliş uçun maxsus şişalar işlatiladi va linzalar soni köpaytiriladi. Kiçik R.larda obyektivlarga linzalar yopiştirilib, oq doğ (qöşimça tasvir) va yoruğlik kamayişi qisqartiriladi. Dunyoda eng katta R. Yerks astronomik rasadxonasida (AQŞ, £)=1,02 m) örnatilgan. R. vizual, fotografik, kamdankam spektral yoki fotoelektrik kuzatişlarda işlatiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РЕФРАКТОР — объективи линзали бўлган телескоп. Осмон ёритқичларидан келаётган нурлар Р. объективидан синиб ўтиб, унинг фокус масофасида тасвир ҳосил қилади. Биринчи марта Г. Галилей 1609 й.да астрономияда қўллаган. Р.нинг визуал ва фотографик хиллари бор. Визуал Р. объектив ва окулярдан тузилган. Фотографик Р. (астрограф ҳам дейилади) катта фотоаппаратдан иборат бўлиб, унинг фокал текислигига фотопластинкали кассета ўрнатилади.

    Р.нинг объективида камида 2 та линза — бири (мусбат) енгил ва оптик зичлиги кам шиша — крондан, иккинчиси (манфий) оғир шиша (флинт)дан ясалган линза бўлади. Бунда бир йўла Р.да бўладиган хроматик ва сферик аберрациялар камайтирилади. Объективи икки линзали Р.да комани ҳам тўғрилаш мумкин, лекин астигматизм ва майдон эгрилигини тузатиш мумкин эмас, чунки унинг кўриш майдони бурчаги (градус)дан ортмайди, бунда D — объектив диаметри (мм да). Қолдиқ сферик аберрациянинг тўлқин узунлигига боғликлиги туфайли юлдуз тасвири атрофида радиуси тах. 40» бўлган бинафша гардиш ҳосил бўлади (одатда, фойдаланиладиган Р.да тешик нисбати 1:15 бўлганда). Хроматик аберрациянинг катталашишини камайтириш учун Р. объектив линзалари бир-бирига ёпиштирилади.

    Р.да сифатли тасвир ҳосил қилиш учун махсус шишалар ишлатилади ва линзалар сони кўпайтирилади. Кичик Р.ларда объективларга линзалар ёпиштирилиб, оқ доғ (қўшимча тасвир) ва ёруғлик камайиши қисқартирилади. Дунёда энг катта Р. Йеркс астрономик расадхонасида (АҚШ, £)=1,02 м) ўрнатилган. Р. визуал, фотографик, камданкам спектрал ёки фотоэлектрик кузатишларда ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.