Regeneratsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124-b. — ziyouz.com
Regeneratsiya (lot. regeneratio qayta tiklaniş) (biologiyada) — organizmning yöqotgan yoki jarohatlangan organlar va töqimalarni tiklaş xususiyati (xususiy R.), şuningdek, uning ayrim qismlaridan bir butun organizmning tiklanişi (somatik embriogenez, vegetativ köpayiş). R. terminini fransuz tabiatşunosi R.Reomyur (1712) kiritgan.
Odam va hayvonlarda R. reparativ (olib taşlangan yoki nobud bölgan tuzilmalar örniga yangisining hosil bulişi) va fiziologik (yukrtilgan tuzilmalar urniga yangisining hosil bölişi) böladi. Fiziologik R. köproq uçraydi (Mas, sut emizuvçilarda qon va ayrim epiteliy hujayralarining yangilanib turişi). R. turli hayvonlarda turliça rivojlangan. Köpçilik tuban umurtqasiz hayvonlar (ğovak tanlilar, böşliqiçlilar)da tananing kiçik parçasidan yaxlit organizm rivojlanişi mumkin. Tuban umurtqalilar (suvda va quruklikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar), şuningdek, bir qança yuksak umurtqasizlar (halqalilar, qisqiçbaqasimonlar, ignaterililar)da köz qismlari, dum, içak va töqimalar, odam va sut emizuvçilarda esa faqat ayrim töqimalar tiklanadi. Şaroit özgarganida geteromorfoz kelib çiqişi mumkin. R. mexanizmlarini hujayraviy manbalar, hujayralararo va töqimalararo ta'sirlar, gormonlar va b. biologik faol moddalar ta'siri, nerv va immun sistemalari, şuningdek, genetik omillar orqali tuşuntiriş mumkin. Har xil organlar va töqimalar R.sida kam ixtisoslaşgan (köpçilik hayvonlarda) va ixtisoslaşgan (tuban umurtkalilarda) hujayralar iştirok etadi. Mas, odam va xayvonlarda suyak töqimasi R.si osteogen (suyak hosil qiluvçi), muskul töqimasi R.si yöldoş (satellit) hujayralar b-n boğliq. Organizmning yoşi, moddalar almaşinuvining intensivligi, endokrin va nerv sistemasi holati, kasalliklar R.ni kuçaytirişi yoki sekinlaştirişi tufayli patologik R. röy berişi mumkin. Bunda jarohat uzoq vaqt bitmaydi.
Ösimliklarda R. yöqotilgan qismining örnida [Mas, poyaning jarohatlangan joyi ğudda (kallyus) b-n qoplanadi] yoki boşqa joyda kuzatiladi (Mas, uçki novda kesilganida yon novdalarning ösişi tezlaşadi, kuzda tökilgan barglar örniga bahorda yangi barglar hosil böladi). Lekin köpinça R. biron kuç ta'sirida uzib olingan qismning tiklanişi tarzida tuşuniladi.
Tabiatda iddiz, izdizmeva, poya, barg baçkilari, alohidalangan hujayralar, protoplastlar, ayrim suvötlarda köp yadroli protoplazmasining ayrim qismlari R.si keng tarqalgan. R.ning yöqotilgan organlarning qayta tiklanişi va vegetativ köpayişiga biologik moslaniş sifati ösimlikşunoslikda, boğdorçilik, örmonçilik va gulçilikda katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕГЕНЕРАЦИЯ (лот. regeneratio қайта тикланиш) (биологияда) — организмнинг йўқотган ёки жароҳатланган органлар ва тўқималарни тиклаш хусусияти (хусусий Р.), шунингдек, унинг айрим қисмларидан бир бутун организмнинг тикланиши (соматик эмбриогенез, вегетатив кўпайиш). Р. терминини француз табиатшуноси Р.Реомюр (1712) киритган.
Одам ва ҳайвонларда Р. репаратив (олиб ташланган ёки нобуд бўлган тузилмалар ўрнига янгисининг ҳосил булиши) ва физиологик (йукртилган тузилмалар урнига янгисининг ҳосил бўлиши) бўлади. Физиологик Р. кўпроқ учрайди (Мас, сут эмизувчиларда қон ва айрим эпителий ҳужайраларининг янгиланиб туриши). Р. турли ҳайвонларда турлича ривожланган. Кўпчилик тубан умуртқасиз ҳайвонлар (ғовак танлилар, бўшлиқичлилар)да тананинг кичик парчасидан яхлит организм ривожланиши мумкин. Тубан умуртқалилар (сувда ва қурукликда яшовчилар, судралиб юрувчилар), шунингдек, бир қанча юксак умуртқасизлар (ҳалқалилар, қисқичбақасимонлар, игнатерилилар)да кўз қисмлари, дум, ичак ва тўқималар, одам ва сут эмизувчиларда эса фақат айрим тўқималар тикланади. Шароит ўзгарганида гетероморфоз келиб чиқиши мумкин. Р. механизмларини ҳужайравий манбалар, ҳужайралараро ва тўқималараро таъсирлар, гормонлар ва б. биологик фаол моддалар таъсири, нерв ва иммун системалари, шунингдек, генетик омиллар орқали тушунтириш мумкин. Ҳар хил органлар ва тўқималар Р.сида кам ихтисослашган (кўпчилик ҳайвонларда) ва ихтисослашган (тубан умурткалиларда) ҳужайралар иштирок этади. Мас, одам ва хайвонларда суяк тўқимаси Р.си остеоген (суяк ҳосил қилувчи), мускул тўқимаси Р.си йўлдош (сателлит) ҳужайралар б-н боғлиқ. Организмнинг ёши, моддалар алмашинувининг интенсивлиги, эндокрин ва нерв системаси ҳолати, касалликлар Р.ни кучайтириши ёки секинлаштириши туфайли патологик Р. рўй бериши мумкин. Бунда жароҳат узоқ вақт битмайди.
Ўсимликларда Р. йўқотилган қисмининг ўрнида [Мас, поянинг жароҳатланган жойи ғудда (каллюс) б-н қопланади] ёки бошқа жойда кузатилади (Мас, учки новда кесилганида ён новдаларнинг ўсиши тезлашади, кузда тўкилган барглар ўрнига баҳорда янги барглар ҳосил бўлади). Лекин кўпинча Р. бирон куч таъсирида узиб олинган қисмнинг тикланиши тарзида тушунилади.
Табиатда иддиз, издизмева, поя, барг бачкилари, алоҳидаланган ҳужайралар, протопластлар, айрим сувўтларда кўп ядроли протоплазмасининг айрим қисмлари Р.си кенг тарқалган. Р.нинг йўқотилган органларнинг қайта тикланиши ва вегетатив кўпайишига биологик мосланиш сифати ўсимликшуносликда, боғдорчилик, ўрмончилик ва гулчиликда катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.