Registon

Registon (fors. — mayda toş töşalgan joy) — Örta Şarq mamlakatlari şaharlaridagi markaziy maydon, Turli maqsadlarda odamlar töplanadigan joy bölgan R. köp hollarda şahar arki yoki hokimlar saroylari yoni (Buxoro, Şahrisabz, Xiva)da barpo etilgan hamda ular ma'muriy siyosiy ahamiyatga ega bölgan. Dastlab me'moriy jihatdan sodda bölgan; köpçilik tomonidan toptaladigan bu joyga yozda tuproği öynab ketişi, yoğingarçilik paytida botqoqlikka aylanişidan saqlaş maqsadida qumtoşlar yotqizilgan. Şu xususiyati b-n boşqa oçiqjoylardan farqlangan. Keyinçalik davrlar ötişi b-n R. atrofiga mahobatli jamoat binolari (jome masjidi, Madrasa, devon kabilar) qurilgan, hovuz, daraxtlar b-n obodonlaştirilib, haşamatli köriniş olgan. Mas, Buxoro R.i arkning jan.da joylaşgan. 10-a.da bu maydonni Somoniylar saroyi, devonxonalar qurşab olgan. 20-a.da tarxi tuxumsimon bölib, maydon atrofida boşqa binolar bunyod etilgan (saqlanmagan). Şahrisabz R.i Oq saroyning jan.da bölgan. Qarşi R.i (16-a.da şakllangan) 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida maydoni tevaragida Abdullaxon madrasasi, röparasida Odina masjidi joylaşgan, şuningdek, Çorivoy Madrasa, sardoba, Hyp Madrasa, Oli Madrasa, hammom hamda Çorsu binolari bölgan. Qöqon R.i Çorsu yaqinida joylaşgan. Xivada R. Köhna arkpşk şarq tomoniga tutaş bölgan. Toşkent R.i Çorsu maydonida şakllangan (15—17-a. lar). Xoja Axror kurdirgan Jome masjid va Madrasa (1451) ansambl asosini taşkil etgan. Keyinçalik Kökaldoş madrasasi va uning yaqinida Beklarbegi madrasasi (1835 y.da) qurilgan (Sovet davrida buzib taşlangan). Bularning içida eng uluğvori va töliq şakllangan holda bizgaça saqlangani Samarqanddagi Registon ansambliapr.

Hayrulla Pölatov.