Rekombinatsiya

Rekombinatsiya (re... va lot. combination — birikiş) (genetika d a) — tirik organizmlarda genetik materialning nayedda qayta taqsimlanişi. R. natijasida evolyutsion uzgarişlar uçun muhim ahamiyatga ega bölgan kombinativ özgaruvçanlik yuzaga çiqadi. R. barça tirik organizmlar: viruslardan boşlab, yuksak usimliklar va hayvonlargaça xos bölgan universal biologik mexanizm hisoblanadi. R. eukariot organizmlarda jinsiy jarayon yordamida, prokariotlardakonyugatsiya, transformatsiya va traneduksiya, viruslarda qöşma infeksiya orqali sodir böladi. R. meyozt gomologik xromosomalarning ajralişi yoki DNK molekulalarining özaro ta'siri natijasida DNK bir qismining bir molekuladan ikkinçisiga ötişi orqali amalga oşiriladi. R. DNK molekulalari urtasida özaro qismlar almaşinuvidan (ritseprok R.) yoki molekula bir qismining boşqa molekulaga ötib qolişidan (ritseproq bölmagan R.) iborat. R. somatik va jinsiy hujayralarda kuzatiladi. Lekin mitozda R. tezligi meyozga nisbatan ança past böladi. R.ning 3 tipi (umumiy, saytspetsifik, notöğri) uçraydi. Umumiy R., ya'ni krossingovervl DNKning gomologik ketmaketligi örtasidagi almaşiniş butun genom böylab sodir buladi. Natijada komplementarlik asosida har xil rekombinativ DNK molekulalaridan ança uzun (100 juftga yaqin nukleotidlardan iborat) gibrid molekula şakllanadi. Saytspetsifik R. genomning 10— 20 juft nukleotiddan iborat qat'iy çeklangan qismlarida (Mas, profaglarning bakteriya genomiga köşilişida) sodir buladi. Notugri R. mexanizmi yaxşiörganilmagan. Notöğri R. nogomologik DNK molekulalarining uzaro ta'siridan iborat bulib, translokatsiya, inversiya, deletsiya va b. jarayonlar b-n boğliq. R. orqali genlarning birikiş guruhi aniqlanadi; genlarning joylaşişini ifodalovçi genetik xaritalar tuziladi; fenotipik körinişining öxşaşligi böyiça mutatsiyalarning allelligi körsatiladi. Genetik injeneriya ham rekombinat (gibrid) DNK olişga asoslangan.