Rele
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150-b. — ziyouz.com
Rele (frans. relayer — almaştirmoq) — biror qurilma yoki jarayonning parametrlari qiymati yoki yönalişi özgarganda ijro etiş mexanizmga ta'sir qiladigan avtomatik qurilma. Nazorat qilinadigan parametrlar (bosim, tra, kuçlaniş va b.) ga qarab, akustik, vaqt, himoya, mexanik, optik, issiqlik, elektromagnit, ölçamlar R.si va b. xillarga bölinadi.
Akustik R. akustik parametrlar (çastota, bosim), tebranişlar yoki materiallarning akustik xarakteristikalar (yutiliş yoki qaytariş koeffitsiyenti va b.) ni nazorat qiladi. Vaqt R.si avtomatik qurilma uzellari orasida yoki bir qurilmadan ikkinçi qurilmaga ta'sirlar uzatişda zarur keçikiş hosil qiladi. Asosan, sezuvçiqubul qiluvçi (boşqariş signali kelganda R.ni işga tuşiruvçi), sekinlaştiruvçi va ijro etuvçi (boşqariladigan qurilma yoki sxemaga ta'sir etuvçi) qismlardan iborat. Sekinlaştiriş usuliga qarab, vaqt R.si elektr, magnit, mexanik, elektromexanik, termik, gidravlik va pnevmatik xillarga bölinadi. Himoya R.si elektr uzatiş liniyalari va elektr jihozlarini, sanoat va elektr qurilmalarini qisqa tutaşuv va notöğri rejimdan saklaş uçun qöllaniladi. Seziş organiga karab, tok, kuçlaniş, quvvat, qarşilik va çastota, himoya R.lari, R.ni kayta işga tuşiradigan omilga köra, elektromagnit va induksion xillarga bölinadi. Mexanik R. mexanik miqdorlar (siljiş, tezlik va b.) yoki moddalarning mexanik parametrlari (ziçligi va b.)ni nazorat qiladi. Asosan, turli mexanik datçiklardan iborat. Tuzilişiga köra, akustik, issiklik, optik, magnit, elektr, radioaktiv izotopli va b., işga tuşiriş usuliga qarab, elektr, pnevmatik, gidravlik xillarga bölinadi.
Optik R. (fotorele) optik miqdorlar (yoruğlik oqimi va b.) özgarişini nazorat qiladi. Mexanik, elektr va fotokimyoviy xillari bor. Odatda, optik miqdorlar datçiklaridan iborat.
Issiqlik R.si tra, issiqlik oqimi va b.ni nazorat kiladi. Mexanik, elektr, optik va akustik xillari bor. Mexanik issiklik R.si issiqlik ta'sirida elementlarning çizikli yoki hajmiy kengayişiga, moddalarning qattiq holatdan suyuq holatga yoki suyuq holatdan gaz holatiga ötişiga, gazlarning ziçligi yoki qovuşokligi özgarişiga asoslangan. Elektr R.si t-ra özgarganda ötkazgiç yoki yarimötkazgiç materiallarning soliştirma qarşiligi özgarişiga, dielektrik doimiysi, magnit ötkazuvçanligi yoki issiklik e.yu.k. özgarişiga asoslangan.
Elektromagnit R. elektr toki özgarişini sezadi. Sezgir organi — çulğam va qözğaluvçi qism (yakor va özak) li magnit tizim, ijroçi organi — kontakt. Çulğamidan ötayotgan tok kuçi özgarganda yakor yoki özagining tortilişi hisobiga kontaktlari ulanadi yoki uziladi. Bunday R., Mas, sovitkiçlarda işlatiladi.
Ölçamlar R.si — detallar ölçamlarining belgilangan qiymatini nazorat kiladi. Asosan, qözğaluvçan va qözğalmas kontaktlardan iborat. Detalning ölçami özgarsa, kontaktlar tutaşib yoki ajralib, signal beruvçi elektr zanjirini ulaydi yoki uzadi.
R. energetika, aloka, signalizatsiya, telemexanika va avtomatikada keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЛЕ (франц. relayer — алмаштирмоқ) — бирор қурилма ёки жараённинг параметрлари қиймати ёки йўналиши ўзгарганда ижро этиш механизмга таъсир қиладиган автоматик қурилма. Назорат қилинадиган параметрлар (босим, тра, кучланиш ва б.) га қараб, акустик, вақт, ҳимоя, механик, оптик, иссиқлик, электромагнит, ўлчамлар Р.си ва б. хилларга бўлинади.
Акустик Р. акустик параметрлар (частота, босим), тебранишлар ёки материалларнинг акустик характеристикалар (ютилиш ёки қайтариш коэффициенти ва б.) ни назорат қилади. Вақт Р.си автоматик қурилма узеллари орасида ёки бир қурилмадан иккинчи қурилмага таъсирлар узатишда зарур кечикиш ҳосил қилади. Асосан, сезувчиқубул қилувчи (бошқариш сигнали келганда Р.ни ишга туширувчи), секинлаштирувчи ва ижро этувчи (бошқариладиган қурилма ёки схемага таъсир этувчи) қисмлардан иборат. Секинлаштириш усулига қараб, вақт Р.си электр, магнит, механик, электромеханик, термик, гидравлик ва пневматик хилларга бўлинади. Ҳимоя Р.си электр узатиш линиялари ва электр жиҳозларини, саноат ва электр қурилмаларини қисқа туташув ва нотўғри режимдан саклаш учун қўлланилади. Сезиш органига караб, ток, кучланиш, қувват, қаршилик ва частота, ҳимоя Р.лари, Р.ни кайта ишга туширадиган омилга кўра, электромагнит ва индукцион хилларга бўлинади. Механик Р. механик миқдорлар (силжиш, тезлик ва б.) ёки моддаларнинг механик параметрлари (зичлиги ва б.)ни назорат қилади. Асосан, турли механик датчиклардан иборат. Тузилишига кўра, акустик, иссиклик, оптик, магнит, электр, радиоактив изотопли ва б., ишга тушириш усулига қараб, электр, пневматик, гидравлик хилларга бўлинади.
Оптик Р. (фотореле) оптик миқдорлар (ёруғлик оқими ва б.) ўзгаришини назорат қилади. Механик, электр ва фотокимёвий хиллари бор. Одатда, оптик миқдорлар датчикларидан иборат.
Иссиқлик Р.си тра, иссиқлик оқими ва б.ни назорат килади. Механик, электр, оптик ва акустик хиллари бор. Механик иссиклик Р.си иссиқлик таъсирида элементларнинг чизикли ёки ҳажмий кенгайишига, моддаларнинг қаттиқ ҳолатдан суюқ ҳолатга ёки суюқ ҳолатдан газ ҳолатига ўтишига, газларнинг зичлиги ёки қовушоклиги ўзгаришига асосланган. Электр Р.си т-ра ўзгарганда ўтказгич ёки яримўтказгич материалларнинг солиштирма қаршилиги ўзгаришига, диэлектрик доимийси, магнит ўтказувчанлиги ёки иссиклик э.ю.к. ўзгаришига асосланган.
Электромагнит Р. электр токи ўзгаришини сезади. Сезгир органи — чулғам ва қўзғалувчи қисм (якорь ва ўзак) ли магнит тизим, ижрочи органи — контакт. Чулғамидан ўтаётган ток кучи ўзгарганда якорь ёки ўзагининг тортилиши ҳисобига контактлари уланади ёки узилади. Бундай Р., Мас, совиткичларда ишлатилади.
Ўлчамлар Р.си — деталлар ўлчамларининг белгиланган қийматини назорат килади. Асосан, қўзғалувчан ва қўзғалмас контактлардан иборат. Деталнинг ўлчами ўзгарса, контактлар туташиб ёки ажралиб, сигнал берувчи электр занжирини улайди ёки узади.
Р. энергетика, алока, сигнализация, телемеханика ва автоматикада кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.