Reliktiv nurlaniş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com
Reliktiv nurlaniş (lot. relictum — qoldiq) — kosmik elektromagnit nurlaniş. R. n. intensivligi va spektri mutlaq qora jiyemning 2,7 K b-n nurlanişiga mos keladi. R.n.ning mavjudligi töğrisida birinçi marta 1948 y.da amerikalik olim G.A. Gamov (1904—68), «qaynoq Koinot» nazariyasida tilga olgan. Bu modelga köra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlar paydo bölgunça) öta ziç va qaynoq (öta yuqori trali) bölgan. Bu t-ra vodoroddan geliyni sintezlovçi yadro reaksiyalarining bölişi uçun yetarli bölgan. Sintez tufayli fazo öta ziç elektromagnit nurlaniş b-n töyingan bölib, kuçsiz qoldiqlari R.n. körinişida kuzatiladi. R.n.ni 1965 y.da R. V. Vilson va A. Penzias 7,35 sm tölqin uzunligida kaşf etganlar.
Keyinçalik Koinot kengayiş natijasida soviy boşlagan. «Boşlanğiç» vaqtdan bir neça yuz ming yil keyin atrof muhitning trasi 3000—4000K gaça pasaygan, ziçlik esa r=10~20 g/sm3 bölgan. Şu paytdan boşlab kimyoviy elementlar paydo böla boşlagan. Kengayiş hozirgi kungaça davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham özidagi modda kabi sovimokda, degan xulosa çiqadi. Hozirgi zamonga f=1010 yil bölgan; Koinotning hozirgi ziçligi r=10~2' g/sm3 deb olinsa, Koinot trasi 2,7 K bölgan R.n. soçib turişi kerak. Darhaqiqat, 1965 y.da Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K trali R.n.ni, ya'ni 7,35 sm tölqin uzunlikdagi radio nurlanişni qayd etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЛИКТИВ НУРЛАНИШ (лот. relictum — қолдиқ) — космик электромагнит нурланиш. Р. н. интенсивлиги ва спектри мутлақ қора жиемнинг 2,7 К б-н нурланишига мос келади. Р.н.нинг мавжудлиги тўғрисида биринчи марта 1948 й.да америкалик олим Г.А. Гамов (1904—68), «қайноқ Коинот» назариясида тилга олган. Бу моделга кўра, Коинот илк даврда (галактика ва юлдузлар пайдо бўлгунча) ўта зич ва қайноқ (ўта юқори трали) бўлган. Бу т-ра водороддан гелийни синтезловчи ядро реакцияларининг бўлиши учун етарли бўлган. Синтез туфайли фазо ўта зич электромагнит нурланиш б-н тўйинган бўлиб, кучсиз қолдиқлари Р.н. кўринишида кузатилади. Р.н.ни 1965 й.да Р. В. Вильсон ва А. Пензиас 7,35 см тўлқин узунлигида кашф этганлар.
Кейинчалик Коинот кенгайиш натижасида совий бошлаган. «Бошланғич» вақтдан бир неча юз минг йил кейин атроф муҳитнинг траси 3000—4000К гача пасайган, зичлик эса р=10~20 г/см3 бўлган. Шу пайтдан бошлаб кимёвий элементлар пайдо бўла бошлаган. Кенгайиш ҳозирги кунгача давом этмоқда, деб ҳисобланса, Коинот ҳам ўзидаги модда каби совимокда, деган хулоса чиқади. Ҳозирги замонга f=1010 йил бўлган; Коинотнинг ҳозирги зичлиги р=10~2’ г/см3 деб олинса, Коинот траси 2,7 К бўлган Р.н. сочиб туриши керак. Дарҳақиқат, 1965 й.да Бэлл телефон компанияси (Англия)нинг радиоантеннаси 2,7К трали Р.н.ни, яъни 7,35 см тўлқин узунликдаги радио нурланишни қайд этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.