Relyef

Relyef (frans, relief, lot. relevo — kötaraman) (geografiyada) — yer yuzasi, okean va dengiz tubidagi taşqi körinişi, ölçamlari, kelib çiqişi, yoşi va rivojlaniş tarixiga köra turlituman notekisliklar: toğ, tekislik, payettekislik, adir, yassitoğ, tepalik, qir, vodiy, botiq, soylik, jarlar va b. pastbalandliklar majmui. R. kattaligiga köra quyidagi toifalarga ajratiladi: megarelyef (materik döngliklari, okeanlar tubi), şuningdek, bir qadar kiçikroq bölgan şakllar (toğ sistemalari, tekisliklar); makrorelyef (toğ tizmalari, toğlar oraliğidagi botiqlar, qirlar, pasttekisliklar); mezorelyef (jarliklar, suv osti kan'onlari, tepaliklar); mikrorelyef (karst çuqurliklari, jarlar, döng tepa, daşt tepaliklari va b.); n a n o relyef (juda kiçik çuqurçalar, döngçalar va b.). Bu böliniş şartli ravişda ajratilgan. Muhim orografik birliklarni tavsiflovçi R.ning taşqi yoki morfografik belgilari, şuningdek, uning miqdoriy xususiyatlari R.ni kompleks baholaş uçun har doim ham işonçli asos böla olmaydi, çunki bir xil taşqi körinişga ega şakllarning kelib çiqişi va rivojlanişi turliça bölişi mumkin.

R. endogen (içki) va ekzogen (taşki) kuçlarning birgalikda hamda muntazam özaro ta'siri natijasida vujudga keladi. Şuningdek, Yer yuzasining şakllanişiga gravitatsiya jarayonlari, inson faoliyati ham öz ta'sirini körsatadi. Endogen jarayonlar (Yer pöstining tektonik harakatlari) ta'siri natijasida nisbatan yirik mikyosdagi — kuru klik, dengiz va okeanlar tubida strukturali R. şakllari hosil böladi. Yirik R. şakllarining vujudga kelişi (sayyoraviy masştabda), şuningdek, kosmik kuçlar — Yerning aylanişi, QuyoşOy tortilişi va b. bilan ham boğliq. Ekzogen kuçlar (oqar suvlar, dengiz tölqinlari, şamol va h.k.) odatda, nisbatan maydaroq R. şakllarini yuzaga keltiradi, yirik masştabli R.larni yemiradi, pasaytiradi, mayda şakllarga bölib yuboradi, pastqam joylarni nuraş mahsulotlari b-n töldiradi. Endogen kuçlar natijasida yuzaga kelgan R. şakllari morfostrukturalar tarkibiga kiritiladi. Ularda Yer pöstining geologik strukturasi (tuzilişi) aniq ifodalanadi. R.dagi katlamlar gorizontal yotgan platformali geologik strukturalarga tekislik xududlar, burmali strukturalarga toğli ölkalar töğri keladi. R.ning nisbatan mayda, asosan, ekzogen jarayonlar ta'sirida vujudga kelgan şakllari (dare vodiylari, jarliklar, barxanlar, qator tepalar va b.) morfoskulipuralar sifatida ajratiladi.

R.ning kelib çiqişi va şakllanişini geomorfologiya fani örganadi. R.ni örganiş natijalaridan bir qator masalalar: melioratsiya, muhandisliktexnik izlanişlar, foydali qazilmalarni qidiriş va h.k.da foydalaniladi. Quruklik va okeanlar tubi R. saqida Yer maqolasiga q.