Reniy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Reniy (lot. Rhenium), Re — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 75; at. m. 186, 207. R. tabiatda ikki izotop holida uçraydi; biri — barqaror izotop 185Re (37,07%) va ikkinçisi — kuçeiz radiaktiv izotop l87Re(62,93%, Tu^Yu11 y.)dir. R. elementini V. va I. Noddaklar 1925 y.da kolumbit mineralidan topdilar. R. nomi Germaniyadagi Reyn daryosining lot. nomi (Rhenus^aH olingan. R. Yer pöstining massa jihatidan 710~8% ini taşkil etadi. U tarqoq element, köpinça molibden, volfram, tantal, platina, mis rudalarida, ayniqsa, molibdenit mineralida köp.
R. oç kulrang oğir metall, suyuklaniş trasi 3180°, kaynaş trasi 5900°, ziçligi 21,03 g/sm3. R. oddiy trada havoda özgarmaydi, suyultirilgan kislotalar b-n reaksiyaga kirişmaydi. Havoda yuqori trada qizdirilsa, uning bir neça oksidlari (ReO3, Re2O7) hosil böladi. R.ning öz birikmalaridagi valentligi —1 dan +7 gaça. R. ning valentligi 4, ayniqsa, 7 bölganida barqaror birikmalar hosil böladi. R. qizdirilganida oltingugurt va galogenlar b-n birikadi, vodorod b-n birikmaydi, u vodorodni yutişi mumkin. Konsentrlangan HCI, HF va H2SO4 da eriydi. R.ning ftoridlari (ReF7, ReF6, ReF5,) R.ga ftor ta'sir ettirib olinadi. R.ning xloridi ReCI5, metall R.ga xlor ta'sir ettirib hosil qilinadi. R.ning 3 ta oksidi ma'lum: ReO2— qora tusli, ReO3 — qizil va kök tusli, Re2O7 — sariq tusli kristall modda. Reniy (VI) oksid ReO3 va reniy (UP)oksid ReO7 — kislotali oksidlar jumlasiga kiradi. ReO3 ga muvofiq keladigan kislota H2ReO4 olingan emas; lekin uning beqaror tuzlari ma'lum. Re2O7 ga muvofiq keladigan perrenat kislota HReO4 faqat suvdagi eritma holida mavjud. Bu eritma rangeiz, Perrenat kislotaning barqaror tuzlari (Mas, KReO4NH4ReO4) ma'lum.
R.ning past valentli (+1, +2) birikmalari nihoyatda beqaror bölib, faqat kuçli qaytaruvçilar iştirokida hosil böladi. R.ning ReS2 va Re2S7 tarkibli sulfidlari olingan.
R. komplekslar hosil qilişga nihoyatda moyildir. U har qanday valentli holatda ham komplekslar hosil qila oladi. Mac, ReCl5 ni konsentrlangan HC1 ga solinsa, H2[ReCl6] tarkibli kompleks hosil böladi.
R. ammoniy (yoki kaliy) perrenatni yoxud R. oksidlarini vodorod oqimida qaytariş yöli b-n olinadi. Undan taşqari, R. galogenidlarini yuqori tradavolfram simda parçalab ham sof R. oliş mumkin.
R. elektrotexnika, kimyo texnologiyasi, vakuum texnikasi va b. sohalarda keng qöllanadi. Tarkibida R. bölgan katalizatorlar ammiak va metanni oksidlaş, etilenni gidrogenlaş kabi reaksiyalarni tezlaştiradi. R. turli aniq asboblar yasaşda, metallarning sirtini krplaşda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕНИЙ (лот. Rhenium), Re — Менделеев даврий системасининг VII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 75; ат. м. 186, 207. Р. табиатда икки изотоп ҳолида учрайди; бири — барқарор изотоп 185Re (37,07%) ва иккинчиси — кучеиз радиактив изотоп l87Re(62,93%, Ту^Ю11 й.)дир. Р. элементини В. ва И. Ноддаклар 1925 й.да колумбит минералидан топдилар. Р. номи Германиядаги Рейн дарёсининг лот. номи (Rhenus^aH олинган. Р. Ер пўстининг масса жиҳатидан 710~8% ини ташкил этади. У тарқоқ элемент, кўпинча молибден, вольфрам, тантал, платина, мис рудаларида, айниқса, молибденит минералида кўп.
Р. оч кулранг оғир металл, суюкланиш траси 3180°, кайнаш траси 5900°, зичлиги 21,03 г/см3. Р. оддий трада ҳавода ўзгармайди, суюлтирилган кислоталар б-н реакцияга киришмайди. Ҳавода юқори трада қиздирилса, унинг бир неча оксидлари (ReO3, Re2O7) ҳосил бўлади. Р.нинг ўз бирикмаларидаги валентлиги —1 дан +7 гача. Р. нинг валентлиги 4, айниқса, 7 бўлганида барқарор бирикмалар ҳосил бўлади. Р. қиздирилганида олтингугурт ва галогенлар б-н бирикади, водород б-н бирикмайди, у водородни ютиши мумкин. Концентрланган HCI, HF ва H2SO4 да эрийди. Р.нинг фторидлари (ReF7, ReF6, ReF5,) Р.га фтор таъсир эттириб олинади. Р.нинг хлориди ReCI5, металл Р.га хлор таъсир эттириб ҳосил қилинади. Р.нинг 3 та оксиди маълум: ReO2— қора тусли, ReO3 — қизил ва кўк тусли, Re2O7 — сариқ тусли кристалл модда. Рений (VI) оксид ReO3 ва рений (УП)оксид ReO7 — кислотали оксидлар жумласига киради. ReO3 га мувофиқ келадиган кислота H2ReO4 олинган эмас; лекин унинг беқарор тузлари маълум. Re2O7 га мувофиқ келадиган перренат кислота HReO4 фақат сувдаги эритма ҳолида мавжуд. Бу эритма рангеиз, Перренат кислотанинг барқарор тузлари (Мас, KReO4NH4ReO4) маълум.
Р.нинг паст валентли (+1, +2) бирикмалари ниҳоятда беқарор бўлиб, фақат кучли қайтарувчилар иштирокида ҳосил бўлади. Р.нинг ReS2 ва Re2S7 таркибли сульфидлари олинган.
Р. комплекслар ҳосил қилишга ниҳоятда мойилдир. У ҳар қандай валентли ҳолатда ҳам комплекслар ҳосил қила олади. Mac, ReCl5 ни концентрланган НС1 га солинса, H2[ReCl6] таркибли комплекс ҳосил бўлади.
Р. аммоний (ёки калий) перренатни ёхуд Р. оксидларини водород оқимида қайтариш йўли б-н олинади. Ундан ташқари, Р. галогенидларини юқори традавольфрам симда парчалаб ҳам соф Р. олиш мумкин.
Р. электротехника, кимё технологияси, вакуум техникаси ва б. соҳаларда кенг қўлланади. Таркибида Р. бўлган катализаторлар аммиак ва метанни оксидлаш, этиленни гидрогенлаш каби реакцияларни тезлаштиради. Р. турли аниқ асбоблар ясашда, металларнинг сиртини крплашда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.