Rentgen nurlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–159-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Rentgen nurlari — zaryadlangan zarralar yoki fotonlarning muhitni taşkil etuvçi atomlari b-n özaro ta'sirlaşişlari natijasida vujudga keluvçi elektromagnit nurlaniş. Ularning tölqin uzunliklari Yu»14 m dan 10 ~7m gaça bölgan qiymatlarga teng bölişi mumkin. R. n.ni 1895 y.da V. K. Rentgen kaşf qilgan. Rentgen bu nurlarni Xnurlar deb atagan (hozirgi vaqtgaça ham ayrim mamlakatlarda Xnurlar deyiladi). Ular katta tezlikdagi elektronlarning moddada tormozlanişi natijasida paydo böladi. R.n. amalda rentgen trubkasi yordamida hosil qilinadi.
R. n. kaşf qilingaç, ularning tabiatini uzok, vaqtgaça aniqlaş qiyin bölgan. Çunki R. n. elektr yoki magnit maydoni ta'sirida öz yönalişini özgartirmaydi, tölqin uzunligi kisqaligidan tölqin xususiyatini (Mas, difraksiyasini) örganiş, isbotlaş qiyin bölgan. 1912 y.da nemis fizigi M. Laue va uning şogirdlari kristalldan R. n. ötganida rentgen nurlari difraksiyasi sodir bölişini kaşf qildilar. Elektron anod moddasiga kelib urilganda, öz energiyasining ma'lum qismini R. ni.ni hosil bölişiga sarflaydi. Potensiallar ayirmasi U bölgan elektr maydonidan ötgan elektronning kinetik energiyasi eU = ^S— böladi, bunda ye — elektron zaryadi, V — uning erişgan tezligi. Agar uriliş jarayonida elektron qattiq tormozlanib öz tezligini nolgaça kamaytirsa, uning tuda kinetik energiyasi R. n.ning energiyasiga aylanadi, ya'ni = hv yoki max hc/eU; bunda X—P. n.ning tölqin uzunligi, v — nurlanayotgan elektromagnit tölqin çastotasi, h— Plank doimiysi, s — yoruğlik tezligi. Demak, potensiallar ayirmasi qança katta bölsa, R. n.ning tölqin uzunligi şunça qisqa böladi. Tölqin uzunligi juda qisqa R. n. qattiq R. n,. deyiladi. Odatda, rentgen trubkalariga 50 kV gaça kuçlaniş beriladi. Bunday potensiallar farqidan ötgan elektron 0,4 s ga yaqin tezlikka erişadi. Betatronda elektronlarga juda katta tezlik berilişi mumkin. Betatronda tezlatilgan elektronlar dastasini biror qattiq nişonga yuborib, juda qisqa tölqin uzunlikli R. n. hosil qilinadi. Tölqin uzunligi qançalik qisqa bölsa, nurlar moddada şunçalik kam yutiladi. Şuning uçun betatronda yuzaga kelgan R. n., ayniqsa, katta ötuvçanlik qobiliyatiga ega böladi.
Elektronlar tezligi yetarliça darajada katta bölganida elektronlarning tormozlanişi natijasida yuzaga kelgan nurlanişdan taşqari, xarakteristik nurlaniş, ya'ni anod atomlarining içki elektron krbiklarining uyğonişi natijasida vujudga keladigan nurlaniş ham kuzatila boşlaydi.
R.n.ning optik xususiyatlarida yoruğlikning barça xususiyatlariga öxşaş siniş va qaytiş, qutblaniş va difraksiya kabi hodisalar kuzatiladi. U yoruğlikning yutilişiga öxşaş qonunga böysunadi, ya'ni 1=1^», bunda 10 — yutuvçi qatlamga kelayotgan R. n. intensivligi, 1x qatlamdan ötgan R. n. intensivligi, (i. — R.n. intensivligining susayiş koeffitsiyenta. R. n. intensivligining susayişida, ularning moddadagi kuçli boğlangan elektronlar (ya'ni atom içki qobiğidagi elektronlar)da, kogerent soçilişi, şuningdek, taşqi kuçsiz boğlangan elektronlarda kogerentsiz soçilişi (Kompton hodisasi) va fotoelektr yutilişi muhimdir. R.n. ning yutiliş spektrlari atom elektron qobiğining energetik satx/iap strukturasini aniqlaşda qöllaniladi. R.n.ning moddada yutiliş koeffitsiyenti yoruğlik yutilişi koeffitsiyentiga nisbatan kiçik. Şu tufayli R. n. turli moddalardan osongina öta oladi.
R. n. közga körinmaydi, ularni qayd qiliş uçun maxsus usullar (fotografiya, ionlaş) işlab çiqarilgan. Fotografiya usulida R. n. faqatgina qayd qilinib qolmasdan, ularning intensivligi ham aniqlanadi. Lekin bu usul b-n R.n. intensivligini ölçaşdagi xatolik ionlaş usuli b-n ölçaşga nisbatan kattadir. Ionlaş usuli R. n. ta'sirida moddadan çiqqan elektronlarning gazni ionlaştirişni ölçaşga asoslangan. Bunday ionlaşgan gazdan ötayotgan tok kuçi (gazda ma'lum potensiallar ayirmasi mavjud bölganda) R. n. intensivligiga töğri proporsional.
R. n. fan va texnikaning köpgina sohalarida keng qöllaniladi. Ular yordamida atom molekulalar tuzilişi va kristallarning strukturasi örganiladi. R. n.dan tibbiyot, biologiya, q. h. va b. sohalarda keng foydalaniladi.
Abror Nömonxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕНТГЕН НУРЛАРИ — зарядланган зарралар ёки фотонларнинг муҳитни ташкил этувчи атомлари б-н ўзаро таъсирлашишлари натижасида вужудга келувчи электромагнит нурланиш. Уларнинг тўлқин узунликлари Ю»14 м дан 10 ~7м гача бўлган қийматларга тенг бўлиши мумкин. Р. н.ни 1895 й.да В. К. Рентген кашф қилган. Рентген бу нурларни Хнурлар деб атаган (ҳозирги вақтгача ҳам айрим мамлакатларда Хнурлар дейилади). Улар катта тезликдаги электронларнинг моддада тормозланиши натижасида пайдо бўлади. Р.н. амалда рентген трубкаси ёрдамида ҳосил қилинади.
Р. н. кашф қилингач, уларнинг табиатини узок, вақтгача аниқлаш қийин бўлган. Чунки Р. н. электр ёки магнит майдони таъсирида ўз йўналишини ўзгартирмайди, тўлқин узунлиги кисқалигидан тўлқин хусусиятини (Мас, дифракциясини) ўрганиш, исботлаш қийин бўлган. 1912 й.да немис физиги М. Лауэ ва унинг шогирдлари кристаллдан Р. н. ўтганида рентген нурлари дифракцияси содир бўлишини кашф қилдилар. Электрон анод моддасига келиб урилганда, ўз энергиясининг маълум қисмини Р. ни.ни ҳосил бўлишига сарфлайди. Потенциаллар айирмаси U бўлган электр майдонидан ўтган электроннинг кинетик энергияси eU = ^Ц— бўлади, бунда е — электрон заряди, V — унинг эришган тезлиги. Агар урилиш жараёнида электрон қаттиқ тормозланиб ўз тезлигини нолгача камайтирса, унинг туда кинетик энергияси Р. н.нинг энергиясига айланади, яъни = hv ёки max hc/eU; бунда X—P. н.нинг тўлқин узунлиги, v — нурланаётган электромагнит тўлқин частотаси, h— Планк доимийси, с — ёруғлик тезлиги. Демак, потенциаллар айирмаси қанча катта бўлса, Р. н.нинг тўлқин узунлиги шунча қисқа бўлади. Тўлқин узунлиги жуда қисқа Р. н. қаттиқ Р. н,. дейилади. Одатда, рентген трубкаларига 50 кВ гача кучланиш берилади. Бундай потенциаллар фарқидан ўтган электрон 0,4 с га яқин тезликка эришади. Бетатронда электронларга жуда катта тезлик берилиши мумкин. Бетатронда тезлатилган электронлар дастасини бирор қаттиқ нишонга юбориб, жуда қисқа тўлқин узунликли Р. н. ҳосил қилинади. Тўлқин узунлиги қанчалик қисқа бўлса, нурлар моддада шунчалик кам ютилади. Шунинг учун бетатронда юзага келган Р. н., айниқса, катта ўтувчанлик қобилиятига эга бўлади.
Электронлар тезлиги етарлича даражада катта бўлганида электронларнинг тормозланиши натижасида юзага келган нурланишдан ташқари, характеристик нурланиш, яъни анод атомларининг ички электрон крбикларининг уйғониши натижасида вужудга келадиган нурланиш ҳам кузатила бошлайди.
Р.н.нинг оптик хусусиятларида ёруғликнинг барча хусусиятларига ўхшаш синиш ва қайтиш, қутбланиш ва дифракция каби ҳодисалар кузатилади. У ёруғликнинг ютилишига ўхшаш қонунга бўйсунади, яъни 1=1^», бунда 10 — ютувчи қатламга келаётган Р. н. интенсивлиги, 1х қатламдан ўтган Р. н. интенсивлиги, (i. — Р.н. интенсивлигининг сусайиш коэффициента. Р. н. интенсивлигининг сусайишида, уларнинг моддадаги кучли боғланган электронлар (яъни атом ички қобиғидаги электронлар)да, когерент сочилиши, шунингдек, ташқи кучсиз боғланган электронларда когерентсиз сочилиши (Комптон ҳодисаси) ва фотоэлектр ютилиши муҳимдир. Р.н. нинг ютилиш спектрлари атом электрон қобиғининг энергетик сатх/iap структурасини аниқлашда қўлланилади. Р.н.нинг моддада ютилиш коэффициенти ёруғлик ютилиши коэффициентига нисбатан кичик. Шу туфайли Р. н. турли моддалардан осонгина ўта олади.
Р. н. кўзга кўринмайди, уларни қайд қилиш учун махсус усуллар (фотография, ионлаш) ишлаб чиқарилган. Фотография усулида Р. н. фақатгина қайд қилиниб қолмасдан, уларнинг интенсивлиги ҳам аниқланади. Лекин бу усул б-н Р.н. интенсивлигини ўлчашдаги хатолик ионлаш усули б-н ўлчашга нисбатан каттадир. Ионлаш усули Р. н. таъсирида моддадан чиққан электронларнинг газни ионлаштиришни ўлчашга асосланган. Бундай ионлашган газдан ўтаётган ток кучи (газда маълум потенциаллар айирмаси мавжуд бўлганда) Р. н. интенсивлигига тўғри пропорционал.
Р. н. фан ва техниканинг кўпгина соҳаларида кенг қўлланилади. Улар ёрдамида атом молекулалар тузилиши ва кристалларнинг структураси ўрганилади. Р. н.дан тиббиёт, биология, қ. ҳ. ва б. соҳаларда кенг фойдаланилади.
Аброр Нўьмонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.