Reparatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 164–165-b. — ziyouz.com
Reparatsiya (genetikada) — fizik-kimyoviy omillar ta'sirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining öz-özidan qaytatiklanişi. R. barça organizmlar hujayrasi uçun xos bölib, hujayraning maxsus fermentlari iştirokida amalga oşiriladi. R. ultrabinafşa va ionlovçi nurlar ta'sirida zararlangan bakteriyaning DNK molekulalarida yaxşi örganilgan. R.ning 3 xil asosiy mexanizmi: fotoreparatsiya (fotoreaktivatsiya), ekssizion R. va postreplikativ P. aniqlangan. Fotoreparatsiya ultrabinafşa nurlar ta'sirida DNK molekulasida hosil böladigan siklobutan dezoksiribopirimidin — fotoliaza fermenti yordamida parçalanişidan iborat. Ekssizion R. — DNKning zararlangan joyini anik,laş, uni kesib taşlaş va matritsa asosida kesilgan joyni qayta sintez qilib, DNK zanjirining izçilligini tiklaş. Postreplikativ R. replikatsiyagaça DNKda paydo bölgan, lekin ekssizion replikatsiyada barça jarohatlangan joylarni tiklaş imkoniyati bölmagan takdirda işga tuşadi. Bunday hollarda jarohatlangan molekulalarning yangilanişi bir zanjirli kemtik (nuqsonli) molekulalarning paydo bölişiga olib keladi; nativ (tabiiy) strukturani tiklaş esa rekombinatsiya orqali amalga oşiriladi.
R. jarayonining fermentlari reduplikatsiya, rekombinatsiya va mutatsion jarayonlar reaksiyalarini kataliz qilişda ham iştirok etadi. Mutatsion jarayonda hujayrada xatolikka yöl qöyişga moyil bölgan induksion R.ning öziga xos tipi işga tuşadi. Natijada DNK ning tabiiy strukturasi tiklanadi, ammo undagi genetik axborotda xatoliklar paydo böladi. R.ga tösqinlik qiluvçi mutatsiyalar köpinça mutatsion jarayonning tezligini oşirişi yoki kamaytirişi mumkin. Bir qator irsiy kasalliklar (pigmentli kseroderma, ataksiya — teleangiektaziya, progeriya) R. sistemasi nuqsonlari b-n boğliq. R.da nuqsonlarga ega bölgan va jarohatlovçi omillarga nisbatan juda sezgir bakteriya va zamburuğ ştammlaridan genetik toksikologiyada indikatorlar sifatida foydalaniladi. Radiobiologiyada R. tuşunçasi ultrabinafşa va ionlovçi nurlardan zarar körgan biologik obyektlarning qayta tiklanişidan iborat. Köp hujayrali organizmlarda R. nurlanişidan zararlangan organ va töqimalarning regeneratsiyasi şaklida namoyon böladi.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕПАРАЦИЯ (генетикада) — физик-кимёвий омиллар таъсирида зарарланган ДНК молекуласи табиий (натив) структурасининг ўз-ўзидан қайтатикланиши. Р. барча организмлар ҳужайраси учун хос бўлиб, ҳужайранинг махсус ферментлари иштирокида амалга оширилади. Р. ультрабинафша ва ионловчи нурлар таъсирида зарарланган бактериянинг ДНК молекулаларида яхши ўрганилган. Р.нинг 3 хил асосий механизми: фоторепарация (фотореактивация), эксцизион Р. ва пострепликатив P. аниқланган. Фоторепарация ультрабинафша нурлар таъсирида ДНК молекуласида ҳосил бўладиган циклобутан дезоксирибопиримидин — фотолиаза ферменти ёрдамида парчаланишидан иборат. Эксцизион Р. — ДНКнинг зарарланган жойини аник,лаш, уни кесиб ташлаш ва матрица асосида кесилган жойни қайта синтез қилиб, ДНК занжирининг изчиллигини тиклаш. Пострепликатив Р. репликациягача ДНКда пайдо бўлган, лекин эксцизион репликацияда барча жароҳатланган жойларни тиклаш имконияти бўлмаган такдирда ишга тушади. Бундай ҳолларда жароҳатланган молекулаларнинг янгиланиши бир занжирли кемтик (нуқсонли) молекулаларнинг пайдо бўлишига олиб келади; натив (табиий) структурани тиклаш эса рекомбинация орқали амалга оширилади.
Р. жараёнининг ферментлари редупликация, рекомбинация ва мутацион жараёнлар реакцияларини катализ қилишда ҳам иштирок этади. Мутацион жараёнда ҳужайрада хатоликка йўл қўйишга мойил бўлган индукцион Р.нинг ўзига хос типи ишга тушади. Натижада ДНК нинг табиий структураси тикланади, аммо ундаги генетик ахборотда хатоликлар пайдо бўлади. Р.га тўсқинлик қилувчи мутациялар кўпинча мутацион жараённинг тезлигини ошириши ёки камайтириши мумкин. Бир қатор ирсий касалликлар (пигментли ксеродерма, атаксия — телеангиэктазия, прогерия) Р. системаси нуқсонлари б-н боғлиқ. Р.да нуқсонларга эга бўлган ва жароҳатловчи омилларга нисбатан жуда сезгир бактерия ва замбуруғ штаммларидан генетик токсикологияда индикаторлар сифатида фойдаланилади. Радиобиологияда Р. тушунчаси ультрабинафша ва ионловчи нурлардан зарар кўрган биологик объектларнинг қайта тикланишидан иборат. Кўп ҳужайрали организмларда Р. нурланишидан зарарланган орган ва тўқималарнинг регенерацияси шаклида намоён бўлади.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.