Retikulyar formatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com
Retikulyar formatsiya (lot reticulum — tör va formatio — tuzilma), törsimon tuzilma — boş miyaning markazida (uzunçoq va örta miyada, köriş dömboklarida) joylşagan maxsus tuzilmalar majmui. Markaziy nerv sistemasining quyi va yuqori joylaşgan sohalari, şu jumladan, katta yarim şarlar pöstloği qözğaluvçanligi va tonusi darajalarini boşqaradi. R.f. hosil qiluvçi neyronlar aksonlarining tuzilişi, uzunligi va kattakiçikligiga köra turliçadir. Ularning tolalari çirmaşib ketgan. «R.f.» terminini nemis olimi O.Deyters kiritgan, u R.f.ning fakat morfologik xususiyatlarini ifodalaydi. R.f. orqa miya, miyaça, limbik sistema va boş miya katta yarim şarlari pöstloği b-n morfologik va funksional jihatdan boğlangan. R.f. sohasida unga kelayotgan afferent va efferent impulsi özaro ta'sir körsatadi. Natijada R.f. neyronlari muayyan qözğalgan holatda böladi. Bu esa markaziy nerv sistemasini taşqi muhitdan kelayotgan impulyelarni qabul qilişga tayyorlab turadi. R.f. markaziy nerv sistemasining turli sohalariga pastga va yuqoriga yönaluvçi ta'sir körsatadi. Bu ta'sirlar, öz biologik mohiyatiga köra, tormozlovçi yoki qözğatuvçi xususiyatga ega. R.f.ning qözğalişini boş miya katta yarim şarlari boşkaradi.
R.f.ning pastga yönaluvçi ta'siri. R.f.da orqa miya reflektor faoliyatini tormozlovçi va yengillaştiruvçi sohalar bor. Miya ustuni turli sohalarining ta'sirlanişi b-n orqa miya reflekslarining özaro boğliqligini dastlab I.M. Seçenov topdi (1862). 1944—46 y.larda amerikalik neyrofiziolog X. Megoun uz xodimlari b-n birga uzunçoq miya R.f.si turli qismlarining ta'sirlanişi orqa miyaning harakat reaksiyasiga yengillaştiruvçi yoki tormozlovçi ta'sir kursatişini aniqladi. R.f.ning muskul tonusiga ta'sir etiş mexanizmlarini şved olimi R. Granit oçib berdi.; U aksonlari introfuzal muskul tolalariga boradigan gammamotoneyronlar faolligiga ham R.f. ta'sir etişini körsatadi. Bu organizmning fazoda turli holatda bölişi va turliça harakatlanişini boşqarişda muhim rol öynaydi.
R.f.ning yuqoriga yönaluvçi ta'siri. R.f.ning oraliq miyadan uzunçoq miyagaça bölgan turli qismlari miya pöstloğining barça bölimlariga qözğatuvçi ta'sir etadi, ya'ni boş miya katta yarim şarlarining barça sohalarini qözğatiş jarayoniga jalb etadi. 1949 y.da italiyalik fiziolog J.Morutssi boş miyaning bioelektrik faolligini tadqiq qilib, miya ustuni R.f.si ta'sirlanganda miyada uyqu vaqtida kuzatiladigan yuqori voltli sekin sinxron tebranişlarning tetiklik (uyğoqlik)ka xos bölgan past amplitudali yuqori çastotali faollikka ötişini aniqladi. Boş miya elektr faollining bunday özgarişi hayvonlarda uyğoniş belgilariga xosdir.
R.f. anatomik jihatdan markaziy nerv sistemasidagi asosiy ötkazuvçi yöllar b-n çambarças boğliq. Uning qözğalişi eksterotseptiv va interotseptiv afferent sistemalar yordamida amalga oşadi. Şu sababli köpgina olimlar R.f.ni boş miyaning nospetsifik afferent sistemasi deb hisoblaydilar. Biroq R.f. iştirokida yuz beradigan reaksiyalarga kimyoviy preparatlar tanlab ta'sir körsatişining kaşf etilişi fiziolog P.K. Anoxinga R.f.ning miya pöstloğiga körsatadigan yuqoriga yönaluvçi ta'siri spetsifik ekanligi haqidagi qonunlarni ta'riflaşda yordam berdi. Organizmga yuborilgan narkotik moddalar R.f. neyronlarini tormozlaydi va buning oqibatida ularning miya pöstloğiga körsatadigan yuqoriga yönaluvçi (faollaştiruvçi) ta'siri yöqoladi. R.f. xususiyatlari, uning boşqa pöstloq osti strukturalari va miya pöstloğining barça sohalari b-n özaro munosabati örganilişi oğriq, uyqu hamda uyğoqlik va b. neyrofiziologik mexanizmlarni aniqlaş imkonini berdi. R.f. tadqiqotida farmakologik moddalarning qöllanilişi markaziy nerv sistemasining qator kasalliklarini davolaş mumkinligini körsatadi. Bu esa endilikda tibbiyotning narkoz va b. muhim masalalarga yangiça yondaşiş imkonini beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕТИКУЛЯР ФОРМАЦИЯ (лот reticulum — тўр ва formatio — тузилма), тўрсимон тузилма — бош миянинг марказида (узунчоқ ва ўрта мияда, кўриш дўмбокларида) жойлшаган махсус тузилмалар мажмуи. Марказий нерв системасининг қуйи ва юқори жойлашган соҳалари, шу жумладан, катта ярим шарлар пўстлоғи қўзғалувчанлиги ва тонуси даражаларини бошқаради. Р.ф. ҳосил қилувчи нейронлар аксонларининг тузилиши, узунлиги ва каттакичиклигига кўра турличадир. Уларнинг толалари чирмашиб кетган. «Р.ф.» терминини немис олими О.Дейтерс киритган, у Р.ф.нинг факат морфологик хусусиятларини ифодалайди. Р.ф. орқа мия, мияча, лимбик система ва бош мия катта ярим шарлари пўстлоғи б-н морфологик ва функционал жиҳатдан боғланган. Р.ф. соҳасида унга келаётган афферент ва эфферент импульси ўзаро таъсир кўрсатади. Натижада Р.ф. нейронлари муайян қўзғалган ҳолатда бўлади. Бу эса марказий нерв системасини ташқи муҳитдан келаётган импульеларни қабул қилишга тайёрлаб туради. Р.ф. марказий нерв системасининг турли соҳаларига пастга ва юқорига йўналувчи таъсир кўрсатади. Бу таъсирлар, ўз биологик моҳиятига кўра, тормозловчи ёки қўзғатувчи хусусиятга эга. Р.ф.нинг қўзғалишини бош мия катта ярим шарлари бошкаради.
Р.ф.нинг пастга йўналувчи таъсири. Р.ф.да орқа мия рефлектор фаолиятини тормозловчи ва енгиллаштирувчи соҳалар бор. Мия устуни турли соҳаларининг таъсирланиши б-н орқа мия рефлексларининг ўзаро боғлиқлигини дастлаб И.М. Сеченов топди (1862). 1944—46 й.ларда америкалик нейрофизиолог X. Мэгоун уз ходимлари б-н бирга узунчоқ мия Р.ф.си турли қисмларининг таъсирланиши орқа миянинг ҳаракат реакциясига енгиллаштирувчи ёки тормозловчи таъсир курсатишини аниқлади. Р.ф.нинг мускул тонусига таъсир этиш механизмларини швед олими Р. Гранит очиб берди.; У аксонлари интрофузал мускул толаларига борадиган гаммамотонейронлар фаоллигига ҳам Р.ф. таъсир этишини кўрсатади. Бу организмнинг фазода турли ҳолатда бўлиши ва турлича ҳаракатланишини бошқаришда муҳим роль ўйнайди.
Р.ф.нинг юқорига йўналувчи таъсири. Р.ф.нинг оралиқ миядан узунчоқ миягача бўлган турли қисмлари мия пўстлоғининг барча бўлимларига қўзғатувчи таъсир этади, яъни бош мия катта ярим шарларининг барча соҳаларини қўзғатиш жараёнига жалб этади. 1949 й.да италиялик физиолог Ж.Моруцци бош миянинг биоэлектрик фаоллигини тадқиқ қилиб, мия устуни Р.ф.си таъсирланганда мияда уйқу вақтида кузатиладиган юқори вольтли секин синхрон тебранишларнинг тетиклик (уйғоқлик)ка хос бўлган паст амплитудали юқори частотали фаолликка ўтишини аниқлади. Бош мия электр фаоллининг бундай ўзгариши ҳайвонларда уйғониш белгиларига хосдир.
Р.ф. анатомик жиҳатдан марказий нерв системасидаги асосий ўтказувчи йўллар б-н чамбарчас боғлиқ. Унинг қўзғалиши экстероцептив ва интероцептив афферент системалар ёрдамида амалга ошади. Шу сабабли кўпгина олимлар Р.ф.ни бош миянинг носпецифик афферент системаси деб ҳисоблайдилар. Бироқ Р.ф. иштирокида юз берадиган реакцияларга кимёвий препаратлар танлаб таъсир кўрсатишининг кашф этилиши физиолог П.К. Анохинга Р.ф.нинг мия пўстлоғига кўрсатадиган юқорига йўналувчи таъсири специфик эканлиги ҳақидаги қонунларни таърифлашда ёрдам берди. Организмга юборилган наркотик моддалар Р.ф. нейронларини тормозлайди ва бунинг оқибатида уларнинг мия пўстлоғига кўрсатадиган юқорига йўналувчи (фаоллаштирувчи) таъсири йўқолади. Р.ф. хусусиятлари, унинг бошқа пўстлоқ ости структуралари ва мия пўстлоғининг барча соҳалари б-н ўзаро муносабати ўрганилиши оғриқ, уйқу ҳамда уйғоқлик ва б. нейрофизиологик механизмларни аниқлаш имконини берди. Р.ф. тадқиқотида фармакологик моддаларнинг қўлланилиши марказий нерв системасининг қатор касалликларини даволаш мумкинлигини кўрсатади. Бу эса эндиликда тиббиётнинг наркоз ва б. муҳим масалаларга янгича ёндашиш имконини беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.