Reto-roman tillari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175-b. — ziyouz.com
Reto-roman tillari — roman tillarining Şveysariya hamda Şim. Italiyada tarqalgan nisbatan qad. guruhçasi. Uşbu termin Qad. Rim viloyati Raetia — Retiya nomidan hosil bölgan. R.t.da retoromanlar (romanşlar, lidinlar, friullar) sözlaşadi. R.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 750 ming kişidan ortiqroq; jumladan, boy adabiyotga ega bölgan friul tilida 700 mingdan ortiq kişi sözlaşadi. R.t. asosan, 3 ga bölinadi: şveysar (graubyunden) R.t. (Şveysariyaning Graubyunden kantoni), tirol (ladin) R.t. (Italiya) va friul (Italiya). Ba'zi manbalarda xar uçala til yagona retoroman tilining variantlari deb ham qaraladi. Ba'zi belgilariga köra, R.t. tipologik jaxatdan fransuz tiliga yaqin bölib, italyan tiliga qarşi qöyiladi.
Şveysar R.t. 1938 y.dan federatsiyaning 4milliy tili deb e'lon qilingan. Uning yuqori engadin va surselv variantlari mavjud: ular italyan va nemis tillari b-n bir qatorda bir yil oralatib navbatlaşib, kantonning milliy tili sifatida qöllanadi. Şveysariyada R.t.ning badiiy adabiyot va matbuot tiliga aylantirişga harakatlar bölgan.
German lahjalari tarqalgan hudud b-n çegaradoş joylarda roman va german luğaviy unsurlarining aralaş qöllaniş hollari kuzatilsa, ba'zi boşqa joylardagi R.t.da xalqona lotin tilining ayrim alomatlari saqlanib qolgan.
Abduvahob Madvaliyev, Isroil Pölatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕТО-РОМАН ТИЛЛАРИ — роман тилларининг Швейцария ҳамда Шим. Италияда тарқалган нисбатан қад. гуруҳчаси. Ушбу термин Қад. Рим вилояти Raetia — Ретия номидан ҳосил бўлган. Р.т.да ретороманлар (романшлар, лидинлар, фриуллар) сўзлашади. Р.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 750 минг кишидан ортиқроқ; жумладан, бой адабиётга эга бўлган фриул тилида 700 мингдан ортиқ киши сўзлашади. Р.т. асосан, 3 га бўлинади: швейцар (граубюнден) Р.т. (Швейцариянинг Граубюнден кантони), тирол (ладин) Р.т. (Италия) ва фриул (Италия). Баъзи манбаларда хар учала тил ягона ретороман тилининг вариантлари деб ҳам қаралади. Баъзи белгиларига кўра, Р.т. типологик жахатдан француз тилига яқин бўлиб, итальян тилига қарши қўйилади.
Швейцар Р.т. 1938 й.дан федерациянинг 4миллий тили деб эълон қилинган. Унинг юқори энгадин ва сурсельв вариантлари мавжуд: улар италъян ва немис тиллари б-н бир қаторда бир йил оралатиб навбатлашиб, кантоннинг миллий тили сифатида қўлланади. Швейцарияда Р.т.нинг бадиий адабиёт ва матбуот тилига айлантиришга ҳаракатлар бўлган.
Герман лаҳжалари тарқалган ҳудуд б-н чегарадош жойларда роман ва герман луғавий унсурларининг аралаш қўлланиш ҳоллари кузатилса, баъзи бошқа жойлардаги Р.т.да халқона лотин тилининг айрим аломатлари сақланиб қолган.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Исроил Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.