Retseptorlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com
Retseptorlar (lot. receptor — qabul qiluvçi) — taşqaridan (eksterotseptorlar) yoki organizmning içki muhitidan (interotseptorlar) ta'sirotni qabul qilib va uni nerv impulslariga aylantirib, markaziy nerv sistemasiga ötkazib beradigan sezuvçi nerv tolalari uçlari yoki maxsus hujayralar.
Eksterotseptorlar odam yoki hayvon tanasining taşqi yuzasida joylaşgan bölib, taşqi muhit ta'sirotlari (Mas, yoruğlik, tovuş tölqinlari va b.)ni, monomodal R. faqat bir xil (Mas, mexanik ta'sir yoki yoruğlikni), polimodal R. esa har xil (Mas, kimyoviy va mexanik) ta'sirotni bir vaqtda qabul qiladi. Şuningdek, interoretseptorlar, birlamçi R. va ikkilamçi R. bor. Birlamçi R.ning taşqi ta'sirni qabul qiluvçi negizi sensor (sezuvçi) neyronda bölib, u ta'sirotdan bevosita (birinçi) qözğaladi. Ikkilamçi R.da esa ta'sirlovçi b-n sensor neyron oraliğida taşqi ta'sirot energiyasini nerv impulslariga özgartiruvçi qöşimça maxsus hujayralar mavjud. R. ta'sirlanişidan hujayra membranasida bioelektr potensiallari retseptor potensiallariga özgaradi. Bunda retseptor hujayra ritmik impulslarni bevosita hosil qiladi yoki ularni boşqa neyronda sinapslar vositasida paydo bölişiga olib keladi. Ta'sirotning uzoq davom etişi tufayli R.dan boşlanuvçi nerv tolasida impulslar çastotasi kamayib ketadi, natijada fiziologik adaptatsiya vujudga keladi. Har xil R. funksiyasi (Mas, vestibulyar apparatdagi va boşqa R.) özaro boğliq. Ular faoliyatini markaziy nerv sistemasi boşqaradi. R. funksiyasi bioelektr potensiallarini bevosita R.dan yoki u b-n boğliq nerv tolasidan, şuningdek, R. qözğalişidan hosil bölgan reflektor reaksiyalarni qayd etiş yöli b-n örganiladi.
Farmakologik (hujayraviy yoki töqima) R. effektor hujayra membranasida joylaşgan. Bular nerv va endokrin sistemaning boşqaruvçi hamda işga tuşiruvçi signallarini, köpgina farmakologik preparatlarning şu hujayraga tanlab ta'sir etişini kabul qiladi, körsatilgan ta'sirni uning öziga xos biokimyoviy yoki fiziologik reaksiyaga özgartiradi. Nerv sistemasining farmakologik R. vositasida yuz beradigan işi fanda yaxşi örganilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЦЕПТОРЛАР (лот. receptor — қабул қилувчи) — ташқаридан (экстероцепторлар) ёки организмнинг ички муҳитидан (интероцепторлар) таъсиротни қабул қилиб ва уни нерв импульсларига айлантириб, марказий нерв системасига ўтказиб берадиган сезувчи нерв толалари учлари ёки махсус ҳужайралар.
Экстероцепторлар одам ёки ҳайвон танасининг ташқи юзасида жойлашган бўлиб, ташқи муҳит таъсиротлари (Мас, ёруғлик, товуш тўлқинлари ва б.)ни, мономодал Р. фақат бир хил (Мас, механик таъсир ёки ёруғликни), полимодал Р. эса ҳар хил (Мас, кимёвий ва механик) таъсиротни бир вақтда қабул қилади. Шунингдек, интерорецепторлар, бирламчи Р. ва иккиламчи Р. бор. Бирламчи Р.нинг ташқи таъсирни қабул қилувчи негизи сенсор (сезувчи) нейронда бўлиб, у таъсиротдан бевосита (биринчи) қўзғалади. Иккиламчи Р.да эса таъсирловчи б-н сенсор нейрон оралиғида ташқи таъсирот энергиясини нерв импульсларига ўзгартирувчи қўшимча махсус ҳужайралар мавжуд. Р. таъсирланишидан ҳужайра мембранасида биоэлектр потенциаллари рецептор потенциалларига ўзгаради. Бунда рецептор ҳужайра ритмик импульсларни бевосита ҳосил қилади ёки уларни бошқа нейронда синапслар воситасида пайдо бўлишига олиб келади. Таъсиротнинг узоқ давом этиши туфайли Р.дан бошланувчи нерв толасида импульслар частотаси камайиб кетади, натижада физиологик адаптация вужудга келади. Ҳар хил Р. функцияси (Мас, вестибуляр аппаратдаги ва бошқа Р.) ўзаро боғлиқ. Улар фаолиятини марказий нерв системаси бошқаради. Р. функцияси биоэлектр потенциалларини бевосита Р.дан ёки у б-н боғлиқ нерв толасидан, шунингдек, Р. қўзғалишидан ҳосил бўлган рефлектор реакцияларни қайд этиш йўли б-н ўрганилади.
Фармакологик (ҳужайравий ёки тўқима) Р. эффектор ҳужайра мембранасида жойлашган. Булар нерв ва эндокрин системанинг бошқарувчи ҳамда ишга туширувчи сигналларини, кўпгина фармакологик препаратларнинг шу ҳужайрага танлаб таъсир этишини кабул қилади, кўрсатилган таъсирни унинг ўзига хос биокимёвий ёки физиологик реакцияга ўзгартиради. Нерв системасининг фармакологик Р. воситасида юз берадиган иши фанда яхши ўрганилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.