Rezba
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140-b. — ziyouz.com
Rezba (rus. rezat — kesmoq sözidan) — har xil şaklli detallarning içki yoki taşqi sirtiga öyilgan ariqça va börtmalar. Maşina detallari, mexanizmlar, asboblar, apparatlar, inşootlarning qismlari va detallarni biriktiriş uçun işlatiladi. Ariqça va börtmalarning şakliga qarab, uçburçak, töğri törtburçak, trapetseidal, tirak, truba; ölçov tizimiga köra, metrik va dyuym; kirim soniga qarab, 1,2 va köp kirimli; detalning öiilgan sirtiga va yönalişiga qarab, taşqi (vint, bolt va b.) va içki (gayka) xillarga, öramning yönalişiga (çapdan öngga yoki öngdan çapga) qarab, önaqay va çapaqay xillarga bölinadi. R.ning ikki qöşni börtmasi yoki ariqçasi orasidagi masofa (S) R. qadami deyiladi. U özgarmas (ravon) va kattalaşib boradigan bölişi mumkin.
R.ni qölda (plaşka, metçik b-n), metall kesiş stanoklarida (maxsus moslama — kesiş kallagi örnatib), öyiş va kesiş stanoklarida oçiş mumkin. R. öyiş stanogi bosym ta'sirida taşqi R. öyiş uçun işlatiladi. Yassi va dumaloq qurolli xillari bor. Bunda zagotovka sirtidan qirindi olinmaydi. R. metall kesiş stanogida taşqi hamda içki R. kesiş mumkin. Bunda plaşka yoki keskiçlar yordamida zagotovka sirtidan kirindi olinadi. R. qirqiş keskiçlari örnatilgan kallaklar b-n R. oçişning uyurma usuli keng tarqalgan. Bu usulda kallaklar detalga nisbatan ekssentrik tarzda joylaştiriladi. Detal kallakning bir aylanişiga mos ravişda R. kadamiga teng öq böyiça suriladi.
R. elementlari (taşki, içki va örta diametri, qadami va b.) R. ölçaş asboblari va qurollari yordamida tekşiriladi. Bular: kalibrlar, mikrometr, rezbomer, R. andazalari, sinus lineykalar, mikroskop, optimetr, proyektor va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЗЬБА (рус. резать — кесмоқ сўзидан) — ҳар хил шаклли деталларнинг ички ёки ташқи сиртига ўйилган ариқча ва бўртмалар. Машина деталлари, механизмлар, асбоблар, аппаратлар, иншоотларнинг қисмлари ва деталларни бириктириш учун ишлатилади. Ариқча ва бўртмаларнинг шаклига қараб, учбурчак, тўғри тўртбурчак, трапецеидал, тирак, труба; ўлчов тизимига кўра, метрик ва дюйм; кирим сонига қараб, 1,2 ва кўп киримли; деталнинг ўиилган сиртига ва йўналишига қараб, ташқи (винт, болт ва б.) ва ички (гайка) хилларга, ўрамнинг йўналишига (чапдан ўнгга ёки ўнгдан чапга) қараб, ўнақай ва чапақай хилларга бўлинади. Р.нинг икки қўшни бўртмаси ёки ариқчаси орасидаги масофа (S) Р. қадами дейилади. У ўзгармас (равон) ва катталашиб борадиган бўлиши мумкин.
Р.ни қўлда (плашка, метчик б-н), металл кесиш станокларида (махсус мослама — кесиш каллаги ўрнатиб), ўйиш ва кесиш станокларида очиш мумкин. Р. ўйиш станоги босйм таъсирида ташқи Р. ўйиш учун ишлатилади. Ясси ва думалоқ қуролли хиллари бор. Бунда заготовка сиртидан қиринди олинмайди. Р. металл кесиш станогида ташқи ҳамда ички Р. кесиш мумкин. Бунда плашка ёки кескичлар ёрдамида заготовка сиртидан киринди олинади. Р. қирқиш кескичлари ўрнатилган каллаклар б-н Р. очишнинг уюрма усули кенг тарқалган. Бу усулда каллаклар деталга нисбатан эксцентрик тарзда жойлаштирилади. Деталь каллакнинг бир айланишига мос равишда Р. кадамига тенг ўқ бўйича сурилади.
Р. элементлари (ташки, ички ва ўрта диаметри, қадами ва б.) Р. ўлчаш асбоблари ва қуроллари ёрдамида текширилади. Булар: калибрлар, микрометр, резьбомер, Р. андазалари, синус линейкалар, микроскоп, оптиметр, проектор ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.