Rifey
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com
Rifey (lot. Ri phaei montes — Rifey toğlari; qad. geograflar Ural toğlarini ba'zan şunday ataganlar) — keçki pjembriyga mansub yirik stratigrafik bölinma. Geologik yoşi 1650— 570 mln. yil bölgan, kam özgarişga uçragan toğ jinslaridan iborat; kembriy davri [q. Kembriy sistemasi (davri)] b-nalmaşgan. R. 1945 y. rus geologi N.S. Şatskiy tomonidan Jan. Uralda aniqlangan. Taxm. yuqori proterozoy (q. Proterozoy «guruhi») ga muvofiq keladi. R. tarkibida 4 ta bölinma mavjud: quyi, örta, yuqori va vend. Sönggi bölinmaga mustaqil majmua sifatida qaraladi va köpinça terminal R., yoki vendomi deb ataladi. Şu 4 bölinmaning har biri tarkibida R. yotqiziklarini bölimlarga ajratiş va korrelyatsiya qilişda asos böladigan kökyaşil suvötlar qoldiklari (stromatolitlar)ning öziga xos majmuini köriş mumkin.
R.ning dengiz va quruqlikdagi yotqiziklari barça materikda tarqalgan. Platformalar R.da paleozoydagiga nisbatan kiçiroq maydonni egallagan. Ular yassi quruqlikdan iborat bölib, ustidagi qad. jinslar yuvilib ketgan. Nuragan jinslar esa bukilmalarda töplana borgan. Geosinklinal sistemalarning taşqi bukilmalarida qumtoşli jinslar b-n birga gilli karbonatli, ba'zan fliş (Tyanşanda) yotqiziklari vujudga kelgan. Okean tubidagi Yer pusti içki bukilmalarida suv osti vulkan mahsulotlari yiğilgan. R. oxirida keng maydonlarda motsslar yotqizilgan. R.da arid (quruq) ikdim bölganligi uçun qizil yotqiziqlar töplangan. Biroq yuqori R.ning 2-yarmida va terminal R.da köp ölkalarda muzlik yotqiziklari uçraydi.
R.ning kabonatli jinslarida köplab stromatolitlar mavjud. Qatlamlarni ajratişda mikrofitolitlar muhim ahamiyatga ega. R. çökindilarida stratigrafik ahamiyatga ega bölgan akritarxlar mavjud. R.da umurtqasizlarning dastlabki tiplari paydo bölib, erta paleozoyda ravnaq topgan. R.ning yuqori qismida skeletsiz köp hujayrali hayvonlar uçraydi. Halqali çuvalçanglar yaxşi namoyon bölgan.
Foydali qazilmalardan R. çökindilarida temir rudasi, fosforitlar, ayrim joylarda qörğoşinrux, Ekvatorial Afrikada mis, kobalt va uran rudalari mavjud. Sibir platformasida terminal R.da gazkondensatlar va neft uyumlari aniqlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИФЕЙ (лот. Ri phaei montes — Рифей тоғлари; қад. географлар Урал тоғларини баъзан шундай атаганлар) — кечки пжембрийга мансуб йирик стратиграфик бўлинма. Геологик ёши 1650— 570 млн. йил бўлган, кам ўзгаришга учраган тоғ жинсларидан иборат; кембрий даври [қ. Кембрий системаси (даври)] б-налмашган. Р. 1945 й. рус геологи Н.С. Шатский томонидан Жан. Уралда аниқланган. Тахм. юқори протерозой (қ. Протерозой «гуруҳи») га мувофиқ келади. Р. таркибида 4 та бўлинма мавжуд: қуйи, ўрта, юқори ва венд. Сўнгги бўлинмага мустақил мажмуа сифатида қаралади ва кўпинча терминал Р., ёки вендоми деб аталади. Шу 4 бўлинманинг ҳар бири таркибида Р. ётқизикларини бўлимларга ажратиш ва корреляция қилишда асос бўладиган кўкяшил сувўтлар қолдиклари (строматолитлар)нинг ўзига хос мажмуини кўриш мумкин.
Р.нинг денгиз ва қуруқликдаги ётқизиклари барча материкда тарқалган. Платформалар Р.да палеозойдагига нисбатан кичироқ майдонни эгаллаган. Улар ясси қуруқликдан иборат бўлиб, устидаги қад. жинслар ювилиб кетган. Нураган жинслар эса букилмаларда тўплана борган. Геосинклиналь системаларнинг ташқи букилмаларида қумтошли жинслар б-н бирга гилли карбонатли, баъзан флиш (Тяньшанда) ётқизиклари вужудга келган. Океан тубидаги Ер пусти ички букилмаларида сув ости вулкан маҳсулотлари йиғилган. Р. охирида кенг майдонларда мотсслар ётқизилган. Р.да арид (қуруқ) икдим бўлганлиги учун қизил ётқизиқлар тўпланган. Бироқ юқори Р.нинг 2-ярмида ва терминал Р.да кўп ўлкаларда музлик ётқизиклари учрайди.
Р.нинг кабонатли жинсларида кўплаб строматолитлар мавжуд. Қатламларни ажратишда микрофитолитлар муҳим аҳамиятга эга. Р. чўкиндиларида стратиграфик аҳамиятга эга бўлган акритархлар мавжуд. Р.да умуртқасизларнинг дастлабки типлари пайдо бўлиб, эрта палеозойда равнақ топган. Р.нинг юқори қисмида скелетсиз кўп ҳужайрали ҳайвонлар учрайди. Ҳалқали чувалчанглар яхши намоён бўлган.
Фойдали қазилмалардан Р. чўкиндиларида темир рудаси, фосфоритлар, айрим жойларда қўрғошинрух, Экваториал Африкада мис, кобальт ва уран рудалари мавжуд. Сибирь платформасида терминал Р.да газконденсатлар ва нефть уюмлари аниқланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.