Riga
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188–189-b. — ziyouz.com
Riga — Latviya Respublikasidagi şahar. Respublika poytaxti. Yirik industrial, ilmiy va madaniy markaz, t.y. tuguni, dengiz porti. Daugava (Ğarbiy Dvina) daryosi sohilida, uning Riga qöltpiğita quyiliş joyida. Yanv. ning örtaça trasi —4,5°, iyulniki 18°. Yillik yoğin miqdori — 649 mm. Mayd. 307 km. Aholisi 764 ming kişidan ziyod (2000). Olti şahar tumanidan iborat.
Arxeologik ma'lumotlarga köra, R. 10—11-a.larda vujudga kelgan. Şahar sifatida 1201 y.da tilga olingan. 13— 16-a.larda Riga arxiyepiskopligiga böysundirilgan. 14-a. boşida Ganzatarkibiga kirgan. 1561 y.gaça Livon ordeni tarkibida. 1561 y.dan erkin şahar, savdo va hunarmandçilik markaziga aylangan. 1581 y.da Reç Pospolita xukmronligi ostiga ötgan. 1621 y. şvedlar tomonidan bosib olingan. R.ni Şimoliy uruş davrida 1710 y. 14 iyulda rus qöşinlari egallagan. 1714 y.dan Riga, 1796 y.dan Liflyandiya gubernyasining markazi. 18-a. oxirida R. Rossiyaning eng yirik porti va savdo markazi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida yirik sanoat markazlaridan biri. R. 1919 y.dan Latviya Respublikasi poytaxti, 1940—90 y.larda Latviya SSR poytaxti, 1990 y. maydan yana Latviya Respublikasi poytaxti.
Maşinasozlik va metallsozlik, şu jumladan, elektrotexnika va radioelektronika, kimyo, kimyofarmatsevtika, yoğoçsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari bor. Parfyumeriyakosmetika zdi faoliyat körsatadi, quriliş materiallari işlab çiqariladi.
R. — baliqsanoatining yirik markazi. Konservakulinariya va sardina zdlari, baliqçilik portida tral va refrijerator floti bazalari işlab turibdi. R. porti muqim ahamiyatga ega. Daugavada kemalar katnaydi. 2 aeroport bor.
Şahar eski va yangi qismlarga bölinadi. Eski R. hududida örta asr me'moriy yodgorliklaridan Dom çerkovi (13-a.), Yekaba (13-a.), Yan (manbalarda dastlab 1297 y.da tilga olingan) va Peter (13—15-a. boşlari) çerkovlari, Orden qasri (14—19-a.lar), 15—18-a.lar turar joylari, Birodarlik kabristoni memorial majmui (1924—36 y.lar) va b. saqlanib qolgan. R.da 7 oliy öquv yurti (şu jumladan, Latviya un-ti, Riga texnika un-ti, konservatoriya), Riga BA (Yevropada eng köhna akademiyalardan), 21 muzey (şu jumladan, Latviya tarixi muzeyi, Şahar tarixi va dengiz sayyoxligi muzeyi, Tabiat muzeyi, Adabiyot va san'at tarixi muzeyi, Badiiy muzey, Etnografiya muzeyi va b.), 9 teatr (şu jumladan, Latviya Milliy operasi teatri), filarmoniya, sirk, telemarkaz, kinostudiya bor. Şahar markazida 2004 y. apr. da Mirzo Uluğbekka haykal örnatilgan. R. yaqinida Yurmala kurorti faoliyat körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИГА — Латвия Республикасидаги шаҳар. Республика пойтахти. Йирик индустриал, илмий ва маданий марказ, т.й. тугуни, денгиз порти. Даугава (Ғарбий Двина) дарёси соҳилида, унинг Рига қўлтпиғита қуйилиш жойида. Янв. нинг ўртача траси —4,5°, июлники 18°. Йиллик ёғин миқдори — 649 мм. Майд. 307 км. Аҳолиси 764 минг кишидан зиёд (2000). Олти шаҳар туманидан иборат.
Археологик маълумотларга кўра, Р. 10—11-а.ларда вужудга келган. Шаҳар сифатида 1201 й.да тилга олинган. 13— 16-а.ларда Рига архиепископлигига бўйсундирилган. 14-а. бошида Ганзатаркибига кирган. 1561 й.гача Ливон ордени таркибида. 1561 й.дан эркин шаҳар, савдо ва ҳунармандчилик марказига айланган. 1581 й.да Речь Посполита хукмронлиги остига ўтган. 1621 й. шведлар томонидан босиб олинган. Р.ни Шимолий уруш даврида 1710 й. 14 июлда рус қўшинлари эгаллаган. 1714 й.дан Рига, 1796 й.дан Лифляндия губернясининг маркази. 18-а. охирида Р. Россиянинг энг йирик порти ва савдо маркази. 19-а. охири — 20-а. бошларида йирик саноат марказларидан бири. Р. 1919 й.дан Латвия Республикаси пойтахти, 1940—90 й.ларда Латвия ССР пойтахти, 1990 й. майдан яна Латвия Республикаси пойтахти.
Машинасозлик ва металлсозлик, шу жумладан, электротехника ва радиоэлектроника, кимё, кимёфармацевтика, ёғочсозлик, енгил, озиқ-овқат саноатлари бор. Парфюмериякосметика зди фаолият кўрсатади, қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади.
Р. — балиқсаноатининг йирик маркази. Консервакулинария ва сардина здлари, балиқчилик портида трал ва рефрижератор флоти базалари ишлаб турибди. Р. порти муқим аҳамиятга эга. Даугавада кемалар катнайди. 2 аэропорт бор.
Шаҳар эски ва янги қисмларга бўлинади. Эски Р. ҳудудида ўрта аср меъморий ёдгорликларидан Дом черкови (13-а.), Екаба (13-а.), Ян (манбаларда дастлаб 1297 й.да тилга олинган) ва Петер (13—15-а. бошлари) черковлари, Орден қасри (14—19-а.лар), 15—18-а.лар турар жойлари, Биродарлик кабристони мемориал мажмуи (1924—36 й.лар) ва б. сақланиб қолган. Р.да 7 олий ўқув юрти (шу жумладан, Латвия ун-ти, Рига техника ун-ти, консерватория), Рига БА (Европада энг кўҳна академиялардан), 21 музей (шу жумладан, Латвия тарихи музейи, Шаҳар тарихи ва денгиз сайёхлиги музейи, Табиат музейи, Адабиёт ва санъат тарихи музейи, Бадиий музей, Этнография музейи ва б.), 9 театр (шу жумладан, Латвия Миллий операси театри), филармония, цирк, телемарказ, киностудия бор. Шаҳар марказида 2004 й. апр. да Мирзо Улуғбекка ҳайкал ўрнатилган. Р. яқинида Юрмала курорти фаолият кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.