Rikketsiozlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–194-b. — ziyouz.com
Rikketsiozlar RIKKETSIOZLAR, bakteriyasimon mikroorganizmlar — rikketsiyalar qözğatadigan ötkir yuqumli kasalliklar. Hayvonlar, qon söruvçi haşarotlar (bit, burga, kana) va odamda uçraydi. R.ga epidemik toşmali terlama, Ku isitmasi, okop isitmasi va b. kiradi.
Rikketsiyalar mikrometr uluşlaridan tortib, bir neça mikrometrgaça kattalikda böladi. Şakli şarsimon, ipsimon, kalta yoki uzun tayokçasimon bölişi mumkin. Rikketsiyalar turli xil haşarotlar (burga, bit va kanalar) organizmida parazitlik qiladi.
R. qon orqali ötadigan yuqumli kasalliklar guruhiga kiradi. R.ning qözğatuvçilari kasal odam (hayvon) qoni va limfasida muayyan vaqtgaça aylanib yurib, undan qon söruvçi haşarotlar (burga, bit) va kanalar orqali soğlom kişi qoniga ötadi, haşarotlar rikketsiyalarni faqat najasi yoki sölak bezlari sekreti orqali ajratadi. Ayrim hollarda, Mas, Ku isitmada R. qoramol suti va siydigi orqali toqadi.
Tabiiy şaroitda R. turli xil yovvoyi sut emizuvçilar (asosan, kemiruvçilar) da uçraydi, bulardan (rikketsiyalarning qonda aylanib yurişi davrida) burga va kanalar kasallikni yuqtiradi. Odamga kasallik kana qonni sörganida, rikketsiyalar bit, burga, kana najasi orqali zararlangan teriga (Mas, terini qaşiganda) yoki çang b-n şilliq pardalarga tuşganida yuqadi. R. orasida epidemik toşmali terlama va okop isitmasi antroponoz kasallikdir, bular b-n köproq odam kasallanadi. Ularning qözğatuvçisi bemor qonidan kasallik tarqatuvçi (bitlar)ga qrn sörganida ötadi, ulardan esa boşqa kişilarga tarqaladi. Qolgan P. — zoonoz kasalliklardir. Bunda odamga kasallik kasal hayvonlardan rikketsiyalar ötgan burga yoki kanalar çaqqanda yuqadi.
Kasallik tösatdan boşlanadi, bemor isitmalaydi, boşi va muskullari oğriydi va badaniga toşma toşadi. Qon tomirlarning devorlari, şuningdek, markaziy nerv sistemasi zararlanadi.
Bemor kasalxonada davolanadi. R. ning oldini oliş uçun qon söruvçi haşarotlar (kana, bit, burga) va kemiruvçilarga qarşi kuraş olib boriş lozim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИККЕТСИОЗЛАР, бактериясимон микроорганизмлар — риккетсиялар қўзғатадиган ўткир юқумли касалликлар. Ҳайвонлар, қон сўрувчи ҳашаротлар (бит, бурга, кана) ва одамда учрайди. Р.га эпидемик тошмали терлама, Ку иситмаси, окоп иситмаси ва б. киради.
Риккетсиялар микрометр улушларидан тортиб, бир неча микрометргача катталикда бўлади. Шакли шарсимон, ипсимон, калта ёки узун таёкчасимон бўлиши мумкин. Риккетсиялар турли хил ҳашаротлар (бурга, бит ва каналар) организмида паразитлик қилади.
Р. қон орқали ўтадиган юқумли касалликлар гуруҳига киради. Р.нинг қўзғатувчилари касал одам (ҳайвон) қони ва лимфасида муайян вақтгача айланиб юриб, ундан қон сўрувчи ҳашаротлар (бурга, бит) ва каналар орқали соғлом киши қонига ўтади, ҳашаротлар риккетсияларни фақат нажаси ёки сўлак безлари секрети орқали ажратади. Айрим ҳолларда, Мас, Ку иситмада Р. қорамол сути ва сийдиги орқали тоқади.
Табиий шароитда Р. турли хил ёввойи сут эмизувчилар (асосан, кемирувчилар) да учрайди, булардан (риккетсияларнинг қонда айланиб юриши даврида) бурга ва каналар касалликни юқтиради. Одамга касаллик кана қонни сўрганида, риккетсиялар бит, бурга, кана нажаси орқали зарарланган терига (Мас, терини қашиганда) ёки чанг б-н шиллиқ пардаларга тушганида юқади. Р. орасида эпидемик тошмали терлама ва окоп иситмаси антропоноз касалликдир, булар б-н кўпроқ одам касалланади. Уларнинг қўзғатувчиси бемор қонидан касаллик тарқатувчи (битлар)га қрн сўрганида ўтади, улардан эса бошқа кишиларга тарқалади. Қолган P. — зооноз касалликлардир. Бунда одамга касаллик касал ҳайвонлардан риккетсиялар ўтган бурга ёки каналар чаққанда юқади.
Касаллик тўсатдан бошланади, бемор иситмалайди, боши ва мускуллари оғрийди ва баданига тошма тошади. Қон томирларнинг деворлари, шунингдек, марказий нерв системаси зарарланади.
Бемор касалхонада даволанади. Р. нинг олдини олиш учун қон сўрувчи ҳашаротлар (кана, бит, бурга) ва кемирувчиларга қарши кураш олиб бориш лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.