Rişton tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com

Rişton tumani — Farğona viloyatitsat tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. 1959 y. 7 martda Söx tumani b-n birlaştiriddi. 1990 y. 27 fev. da Söx tumani ajralib çikdi. Şim.dan Bağdod, jan.şarqsan Oltiariq, ğarbdan Özbekiston va Uçköprik tumanlari, jan. dan Qirğiziston bn çegaradoş. Mayd. 0,42,1 ming km2. Aholisi 150,2 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Rişton), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Beşkapa, Buzrukxöja Usmonxöjayev, Böston, Yoyilma, Zoxidon, Mehnatobod, Oqoltin, Oqer, Rişton, Tuda, Qayrağoç) bor. Markazi — Rişton ş.

Tabiati. Tuman hududi Markaziy Farğona çölining jan.da, Söx daryosi va Katta Farğona kanali böyida joylaşgan. Hududi, asosan, tekislikdan iborat. Foydali qazilmalardan neft, gaz, soz tuproq, şağal bor. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça trasi —6,7°, eng past t-ra —27°, iyulning örtaça trasi 23,6°, eng yuqori t-ra 42°. Yiliga 180 mm yoğin yoğadi. Xöjaliklar va aholi yerlari Söx daryosi va Usmon Yusupov nomli Katta Farğona, Katta Andijon kanallaridan suğoriladi. Tuproqlari qönğir böz tuproq va ötloqi tuproqlardan iborat, ayrim joylarda şörtuproq uçraydi. Ösimliklardan şöra, şuvoq, yantoq, miya, oq boş, yulğun, qiyoq va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, quyon, yumronqoziq; parrandalardan kaklik, bedana, tustovuq, zoğça, qarğa, törğay, sassiqpopişak, qaldirğoç; sudraluvçilardan öq ilon, çipor ilon, kaltakesak; kemiruvçilardan kalamuş va b. uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, qirğiz, rus, tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 357 kişi. Şahar aholisi 30,9 ming kişi, qişloq aholisi 119,3 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman markazi va yaqin qişloklarda kulolçilik rivojlangan. Q.x. boğdorçilik, tokçilikka ixtisoslaşgan. Maşhur Rişton kandak öriklari, Çönğara devzirasi yetiştiriladi. Turli sohadagi yuzdan ortiq sanoat korxonasi işlab turibdi. «Farğonaneftgaz» aksiyadorlik jamiyati, özbekarab «PayntsKeramik» qöşmakorxonasi, paxta tozalaş, badiiy kulolçilik buyumlari, ğişt zdlari, köplab xususiy şirapazlik, 1200 dan ortik, xususiy kulolçilik kiçik sexlari, yigiruvtöquv, mebel fkalari, MTP, bosmaxona, dehqon va buyum bozorlari faoliyat körsatadi. Özbekiston xalq ustalari I.Komilov, N.Qodirov, Özbekiston BA si a'zosi | Ş. Yusupovlarning öziga xos uslubla | ri bor. Suğoriladigan yerlar 20658 : ga, şu jumladan, paxta 9500 ga, don f 7400 ga, sabzavot va poliz 170 ga, yem ' xaşak ekinlari 588 ga maydonga eki I ladi. Mevazorlar 5 ming ga ni taşkil ; qiladi. R.t.da 220 km uzunlikdagi oçiq !. drenajlar, 245 ta vertikal quduği bor.

Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 127,5 ming qoramol, 23,7 ming qöy va eçki, 48,4 ming parranda, 165 ot bokiladi. 418 ta asalari uyasi bor (2003). R.t.da 2 musiqa, 62 umumiy ta'lim, 1 sport maktabi, 3 kasbhunar kolleji, 2 litseyda 41163 öquvçi ta'lim oladi. Markaziy kutubxona va uning filiallari, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat boği, 14 klub, muzey, markaziy stadion, 4 kasalxona, 2 ta poliklinika, 24 qişloq vraçlik punkti, 30 ta dorixona, sanatoriy va b. tibbiy muassasalarda 233 vraç, 1843 örta tibbiy xodim işlaydi. Tumanda 5 km t.y. (Toşkent — Andijon), 74 km uzunlikda respublika, 109 km uzunlikda viloyat ahamiyatidagi avtomobil yöllari bor. Içki avtomobil yöllari uz. 264 km. Tarixiy me'moriy obidalardan «SohibiHidoya», «Yigitpirim», «Hizrbuva», «Xöja Ilğor», «Xöja Ruşnoiy», «Toşkelinçak» va b. saqlangan.

1966 y.dan «Rişton haqiqati» tuman gaz. çikariladi (adadi 8608).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РИШТОН ТУМАНИ — Фарғона вилоятицат туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. 1959 й. 7 мартда Сўх тумани б-н бирлаштиридди. 1990 й. 27 фев. да Сўх тумани ажралиб чикди. Шим.дан Бағдод, жан.шарқцан Олтиариқ, ғарбдан Ўзбекистон ва Учкўприк туманлари, жан. дан Қирғизистон бн чегарадош. Майд. 0,42,1 минг км2. Аҳолиси 150,2 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Риштон), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бешкапа, Бузрукхўжа Усмонхўжаев, Бўстон, Ёйилма, Зохидон, Меҳнатобод, Оқолтин, Оқер, Риштон, Туда, Қайрағоч) бор. Маркази — Риштон ш.

Табиати. Туман ҳудуди Марказий Фарғона чўлининг жан.да, Сўх дарёси ва Катта Фарғона канали бўйида жойлашган. Ҳудуди, асосан, текисликдан иборат. Фойдали қазилмалардан нефть, газ, соз тупроқ, шағал бор. Иклими кескин континентал. Янв.нинг ўртача траси —6,7°, энг паст т-ра —27°, июлнинг ўртача траси 23,6°, энг юқори т-ра 42°. Йилига 180 мм ёғин ёғади. Хўжаликлар ва аҳоли ерлари Сўх дарёси ва Усмон Юсупов номли Катта Фарғона, Катта Андижон каналларидан суғорилади. Тупроқлари қўнғир бўз тупроқ ва ўтлоқи тупроқлардан иборат, айрим жойларда шўртупроқ учрайди. Ўсимликлардан шўра, шувоқ, янтоқ, мия, оқ бош, юлғун, қиёқ ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қуён, юмронқозиқ; паррандалардан каклик, бедана, тустовуқ, зоғча, қарға, тўрғай, сассиқпопишак, қалдирғоч; судралувчилардан ўқ илон, чипор илон, калтакесак; кемирувчилардан каламуш ва б. учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, қирғиз, рус, татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 357 киши. Шаҳар аҳолиси 30,9 минг киши, қишлоқ аҳолиси 119,3 минг киши.

Хўжалиги. Туман маркази ва яқин қишлокларда кулолчилик ривожланган. Қ.х. боғдорчилик, токчиликка ихтисослашган. Машҳур Риштон кандак ўриклари, Чўнғара девзираси етиштирилади. Турли соҳадаги юздан ортиқ саноат корхонаси ишлаб турибди. «Фарғонанефтгаз» акциядорлик жамияти, ўзбекараб «ПайнтсКерамик» қўшмакорхонаси, пахта тозалаш, бадиий кулолчилик буюмлари, ғишт здлари, кўплаб хусусий ширапазлик, 1200 дан ортик, хусусий кулолчилик кичик цехлари, йигирувтўқув, мебель фкалари, МТП, босмахона, деҳқон ва буюм бозорлари фаолият кўрсатади. Ўзбекистон халқ усталари И.Комилов, Н.Қодиров, Ўзбекистон БА си аъзоси | Ш. Юсуповларнинг ўзига хос услубла | ри бор. Суғориладиган ерлар 20658 : га, шу жумладан, пахта 9500 га, дон f 7400 га, сабзавот ва полиз 170 га, ем ‘ хашак экинлари 588 га майдонга эки I лади. Мевазорлар 5 минг га ни ташкил ; қилади. Р.т.да 220 км узунликдаги очиқ !. дренажлар, 245 та вертикал қудуғи бор.

Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 127,5 минг қорамол, 23,7 минг қўй ва эчки, 48,4 минг парранда, 165 от бокилади. 418 та асалари уяси бор (2003). Р.т.да 2 мусиқа, 62 умумий таълим, 1 спорт мактаби, 3 касбҳунар коллежи, 2 лицейда 41163 ўқувчи таълим олади. Марказий кутубхона ва унинг филиаллари, маданият уйи, маданият ва истироҳат боғи, 14 клуб, музей, марказий стадион, 4 касалхона, 2 та поликлиника, 24 қишлоқ врачлик пункти, 30 та дорихона, санаторий ва б. тиббий муассасаларда 233 врач, 1843 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туманда 5 км т.й. (Тошкент — Андижон), 74 км узунликда республика, 109 км узунликда вилоят аҳамиятидаги автомобиль йўллари бор. Ички автомобиль йўллари уз. 264 км. Тарихий меъморий обидалардан «СоҳибиҲидоя», «Йигитпирим», «Ҳизрбува», «Хўжа Илғор», «Хўжа Рушноий», «Тошкелинчак» ва б. сақланган.

1966 й.дан «Риштон ҳақиқати» туман газ. чикарилади (адади 8608).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.