Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Robot

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–218-b. — ziyouz.com

    Robot (çexça robota — erksiz mehnat, rob — qul) — insonning hayoti uçun xavfli şaroitlar (kuçli radiatsiya, yuqori t-ra va b.)da, odam borişi qiyin bölgan obyektlarda (suv ostida, kosmosda) kişi funksiyasini qisman yoki töla bajaruvçi maşina. «R.» terminini birinçi marta 1920 y.da çex yozuvçisi K. Çapek özining «R. U. R.» pyesasida işlatgan.

    R.lar, asosan, 3 turga bölinadi: qat'iy dastur asosida işlaydigan R., odam (operator) boşqaradigan R. va sun'iy intellektli (integralli) R. Iş bajariş turiga qarab, R. manipulyatorlar, axborot uzatuvçi R., odimlovçi R. va b.ga bölinadi. R.larning taşqi körinişi ham, xattiharakatlari ham odamni eslatadi, ya'ni ular antropomorf (odamsimon) maşinalar hisoblanadi va b. maşinalardan şu xususiyati b-n farq qiladi. R.lar texnikasining asosiy 2 yönalişi mavjud: sanoatda işlatiladigan va favqulodda (ekstremal) şaroitda işlatiladigan R.lar texnikasi. Sanoatda işlatiladigan R., Mas, R.manipulyatorda «mexanik qöllari» va taşqi boşqariş pulti yoki öziga örnatilgan dasturli boşqariş qurilmasi, EHM (kompyuter) böladi. Operator P. qöllarining harakatini bevosita yoki televizor ekranidan kuzatib boşqaradi. Köpinça R. avtomatik boşqariş tizimi b-n jihozlanadi. R.manipulyatorlar, asosan, kişi salomatligi uçun xavfli bölgan (ekstremal) şaroitlarda qöllaniladi. R.lar jarayonlarni avtomatlaştirişning eng samarali vositasi hisoblanadi.

    R.lardan foydalaniş sohalari borgan sari kengayib bormokda. Mac, Yaponiyada 6 ming metrgaça çuqurlikda işlay oladigan R.«geolog», notani «öqib» elektr gitara çaladigan R.«maşşoq», Avstraliyada qöy junini qirqadigan R.«sartaroş», AQŞ da suv ostida işlay oladigan R.«ğavvos» yaratilgan. Germaniyada esa R.lar politsiyada işlaydi (ularga portlovçi moddalar örnatilgan maşinalarni oçiş vazifasi topşiriladi). Avtomobilsozlik rivojlangan barça mamlakatlarda (şu jumladan, Özbekistonda) R.lar maşinalarni yiğişda (ayniqsa, payvandlaş işlarida) qatnaşadi. Ixtiroçilar avtomobilni boşqara oladigan R.ni yasaş b-n şuğullanişmokda. Bunday R.ning varianti Volkswagen (VW) zdida (Germaniya) yaratilgan. «Klaus» laqabli uşbu R. 2000 y.da namoyiş qilingan. U boşqa R.lar kabi 2 qöl va 2 oyokdi emas, balki 3 qöl va 3 oyoqqa ega. Bu R. 2002 y.gi körgazmada ham iştirok etdi, lekin hali amalda qöllanilganiça yöq. Bunday R.lar ustida Yaponiyada ham tajribalar olib borilmoqda. «Soni» kompaniyasi (Yaponiya) sun'iy intellektli «Aybo» («Örtoq») nomli R.ni yaratdi (2004). U uydagi köp işlarni (mebelni suriş, oynani artiş, telefon jiringlaganda uy egasini çaqiriş va b.ni) bajaradi.

    Mirkomil Mirboboyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РОБОТ (чехча robota — эрксиз меҳнат, rob — қул) — инсоннинг ҳаёти учун хавфли шароитлар (кучли радиация, юқори т-ра ва б.)да, одам бориши қийин бўлган объектларда (сув остида, космосда) киши функциясини қисман ёки тўла бажарувчи машина. «Р.» терминини биринчи марта 1920 й.да чех ёзувчиси К. Чапек ўзининг «R. U. R.» пьесасида ишлатган.

    Р.лар, асосан, 3 турга бўлинади: қатъий дастур асосида ишлайдиган Р., одам (оператор) бошқарадиган Р. ва сунъий интеллектли (интегралли) Р. Иш бажариш турига қараб, Р. манипуляторлар, ахборот узатувчи Р., одимловчи Р. ва б.га бўлинади. Р.ларнинг ташқи кўриниши ҳам, хаттиҳаракатлари ҳам одамни эслатади, яъни улар антропоморф (одамсимон) машиналар ҳисобланади ва б. машиналардан шу хусусияти б-н фарқ қилади. Р.лар техникасининг асосий 2 йўналиши мавжуд: саноатда ишлатиладиган ва фавқулодда (экстремал) шароитда ишлатиладиган Р.лар техникаси. Саноатда ишлатиладиган Р., Мас, Р.манипуляторда «механик қўллари» ва ташқи бошқариш пульти ёки ўзига ўрнатилган дастурли бошқариш қурилмаси, ЭҲМ (компьютер) бўлади. Оператор P. қўлларининг ҳаракатини бевосита ёки телевизор экранидан кузатиб бошқаради. Кўпинча Р. автоматик бошқариш тизими б-н жиҳозланади. Р.манипуляторлар, асосан, киши саломатлиги учун хавфли бўлган (экстремал) шароитларда қўлланилади. Р.лар жараёнларни автоматлаштиришнинг энг самарали воситаси ҳисобланади.

    Р.лардан фойдаланиш соҳалари борган сари кенгайиб бормокда. Mac, Японияда 6 минг метргача чуқурликда ишлай оладиган Р.«геолог», нотани «ўқиб» электр гитара чаладиган Р.«машшоқ», Австралияда қўй жунини қирқадиган Р.«сартарош», АҚШ да сув остида ишлай оладиган Р.«ғаввос» яратилган. Германияда эса Р.лар полицияда ишлайди (уларга портловчи моддалар ўрнатилган машиналарни очиш вазифаси топширилади). Автомобилсозлик ривожланган барча мамлакатларда (шу жумладан, Ўзбекистонда) Р.лар машиналарни йиғишда (айниқса, пайвандлаш ишларида) қатнашади. Ихтирочилар автомобилни бошқара оладиган Р.ни ясаш б-н шуғулланишмокда. Бундай Р.нинг варианти Volkswagen (VW) здида (Германия) яратилган. «Клаус» лақабли ушбу Р. 2000 й.да намойиш қилинган. У бошқа Р.лар каби 2 қўл ва 2 оёкди эмас, балки 3 қўл ва 3 оёққа эга. Бу Р. 2002 й.ги кўргазмада ҳам иштирок этди, лекин ҳали амалда қўлланилганича йўқ. Бундай Р.лар устида Японияда ҳам тажрибалар олиб борилмоқда. «Сони» компанияси (Япония) сунъий интеллектли «Айбо» («Ўртоқ») номли Р.ни яратди (2004). У уйдаги кўп ишларни (мебелни суриш, ойнани артиш, телефон жиринглаганда уй эгасини чақириш ва б.ни) бажаради.

    Миркомил Мирбобоев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.