Rodiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221-b. — ziyouz.com
Rodiy (yun. rhodon — atirgul; lot. Rhodium), Rh — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Platina guruhidagi metallar turkumiga kiradi. Tartib raqami 45, at.m. 102,905. 1 ta barqaror izotopi (l03Rh) bor. Uran yemirilganida R.ning massa sonlari 95 dan 110 gaça bölgan bir neça izotopi hosil böladi. R.ni ingliz kimyogari Vollaston 1803 y.da metall holida ajratib olgan. R. Yer pöstining massa jihatidan 110»7% ini taşkil qiladi, u tabiatda platina va platina guruhdsagi metallar b-n birga uçraydi. Kumuşsimonkökiş rangli, korroziyaga çidamli qattiq metall. Suyuklaniş trasi 1960°, kaynaş trasi 4500° ga yaqin, ziçligi 12,42 g/sm3. R. kimyoviy jihatdan juda barqaror. Faqat laqqa çöğ holida metallmaslar b-n reaksiyaga kirişadi. Havoda 1000° da oksidlanib, Rh2O3 ga ötadi. P. heç qaysi kislotada va kislotalar aralaşmasida erimaydi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5 va 6 valentli böladi. Köpinça 3 valentli. Uning RhF3, RhCl3 Rhl3 tarkibli galogenidlari, Rh(OH)3H2O tarkibli gidrooksidi, Rh2S3, Rh3S4, Rh9Sg, Rh(HS)3 tarkibli sulfidlari, Rh(NO3)3 2 H2O, Rh2(SO4)3 15H2O tarkibli tuzlari ma'lum.
R. platina affinajida hosil böladigan mahsulotlardan olinadi. R.ning platina b-n qotişmasi katalizator sifatida, termoparalar, kimyoviy jihozlar va b. tayyorlaşda işlatiladi, R. projektor va reflektorlar yasaşda, elektr kontaktlar tayyorlaşda ham qöllanadi. R. tuzlaridan tibbiyotda, çinni sirlari uçun kora böyoq olişda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОДИЙ (юн. rhodon — атиргул; лот. Rhodium), Rh — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Платина гуруҳидаги металлар туркумига киради. Тартиб рақами 45, ат.м. 102,905. 1 та барқарор изотопи (l03Rh) бор. Уран емирилганида Р.нинг масса сонлари 95 дан 110 гача бўлган бир неча изотопи ҳосил бўлади. Р.ни инглиз кимёгари Волластон 1803 й.да металл ҳолида ажратиб олган. Р. Ер пўстининг масса жиҳатидан 110»7% ини ташкил қилади, у табиатда платина ва платина гуруҳдцаги металлар б-н бирга учрайди. Кумушсимонкўкиш рангли, коррозияга чидамли қаттиқ металл. Суюкланиш траси 1960°, кайнаш траси 4500° га яқин, зичлиги 12,42 г/см3. Р. кимёвий жиҳатдан жуда барқарор. Фақат лаққа чўғ ҳолида металлмаслар б-н реакцияга киришади. Ҳавода 1000° да оксидланиб, Rh2O3 га ўтади. P. ҳеч қайси кислотада ва кислоталар аралашмасида эримайди. Бирикмаларида 2, 3, 4, 5 ва 6 валентли бўлади. Кўпинча 3 валентли. Унинг RhF3, RhCl3 Rhl3 таркибли галогенидлари, Rh(OH)3H2O таркибли гидрооксиди, Rh2S3, Rh3S4, Rh9Sg, Rh(HS)3 таркибли сульфидлари, Rh(NO3)3 2 H2O, Rh2(SO4)3 15H2O таркибли тузлари маълум.
Р. платина аффинажида ҳосил бўладиган маҳсулотлардан олинади. Р.нинг платина б-н қотишмаси катализатор сифатида, термопаралар, кимёвий жиҳозлар ва б. тайёрлашда ишлатилади, Р. прожектор ва рефлекторлар ясашда, электр контактлар тайёрлашда ҳам қўлланади. Р. тузларидан тиббиётда, чинни сирлари учун кора бўёқ олишда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.