Rojasthon

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–223-b. — ziyouz.com

Rojasthon (hindça — rojalar mamlakati), Rojaston — Hindistonning şim.ğarbiy qismidagi ştat. Mayd. 342 ming km2. Aholisi 56,5 mln. kişi (2001); 90% hindu diniga, 7% islomga e'tiqod qiladi. Ma'muriy markazi — Jaypur ş. R.ning şim. qismi HindGang tekisligida, jan. qismi Dekan yassitoğligida. Şim.ğarbida Tar çöli bor. Ştatning markaziy qismidan Aravali toğ tizmasi kesib ötgan (eng baland joyi 1722 m). Iklimi tropik, mussonli, şim.ğarbida quruq ikdim. Örtaça oylik t-ra yanv. da 14°, mayda 35°. Yillik yoğin jan.da 600—900 mm, şim.da 130 mm.

Iqtisodiyotida q.x. yetakçi örinda. Q.x.ning asosiy tarmoği — çorvaçilik. R. hududining çöl va çala çöldan iborat katta qismida qöy, eçki, koramol, tuya boqiladi. 16 mln. ga yerga ekin ekiladi. Asosiy ekinlari: buğdoy, tamaki, makkajöxori, oq jöxori, paxta, şoli, moyli ekinlar, şakarqamiş. Boğlar ham bor. Dehqonçilik suğorişga asoslangan. Çambal daryosiga yirik gidrotexnika inşootlari qurilgan. Foydali qazilmalardan marmar, gips, asbest, oş tuzi, slyuda, lignit, marganets, qimmatbaxr toşlar (Udaypur yaqinida yirik olmos koni) qazib olinadi.

Sanoati mahalliy, q.x. xom aşyosini k,ayta işlaşga ixtisoslaşgan. Töqimaçilik, oziq-ovqat (şakarqand, yoğmoy) korxonalari bor. Hunarmandçilik rivojlangan. Kustar usulda ip gazlama, movut, gilam töqiladi, toş, fil suyagi, bronzadan turli buyumlar tayyorlanadi. Jaypur hunarmandlari yasagan oltin va kumuş buyumlar, sovuq qurollar dunyoga maşhur. Kota ş. yaqinida AES qurilgan. Keyingi yillarda zamonaviy sanoat tarmoqlari — maşinasozlik va metallsozlik korxonalari (qörğoşinrux konsentratlari, mis eritiş, anik, priborlar işlab çiqaruvçi zdlar) işga tuşirildi. Ştatda sement, oynaşişa, natriy, böyoq, öğitlar, t.y. vagonlari, oltingugurt kislotasi, televizor va sun'iy tola işlab çikaruvçi 200 dan ortiq mayda korxona bor.

R. haqidagi ilk ma'lumotlar mil. av. 3-a.larga oid. 6-a.dan boşlab rojaliklar tuzila boşlagan. 1025 y. Mahmud Ğaznaviy R.ni öz tasarrufiga kiritgan. Ğaznaviylarning Hindistondagi noibi Baxlim 1120 y.da R.ning ğarbini öz hukmiga olgan. 11-a.ning 30—70-y.larida Kalaçuri davlati hukmdori Karna R.ning şim.ğarbiy viloyatlarini qölga kiritgan. R. öz nomini 13— 14-a.larda Şim. Hindistondagi musulmonlarga karşi kuraşda rajput zodagonlarining tayançi bölganda olgan. 13— 19-a. larda uşbu qudud dastlab Dehli sultonligi, keyinroq Boburiylar saltanati va Marathalar davlatiga tobe bölgan. Boburning nevarasi Akbar birinçilardan bölib R. xonlari b-n qarindoşlik aloqalarini örnatgan. 1818—1947 y.lardagi Angliya mustamlakaçiligi davrida R. 22 rojalik va kiçikroq Ajmer provinsiyasidan iborat bölgan va Rojaputana deb atalgan. 1956 y.da R. ştati tuzilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РОЖАСТҲОН (ҳиндча — рожалар мамлакати), Рожастон — Ҳиндистоннинг шим.ғарбий қисмидаги штат. Майд. 342 минг км2. Аҳолиси 56,5 млн. киши (2001); 90% ҳинду динига, 7% исломга эътиқод қилади. Маъмурий маркази — Жайпур ш. Р.нинг шим. қисми ҲиндГанг текислигида, жан. қисми Декан ясситоғлигида. Шим.ғарбида Тар чўли бор. Штатнинг марказий қисмидан Аравали тоғ тизмаси кесиб ўтган (энг баланд жойи 1722 м). Иклими тропик, муссонли, шим.ғарбида қуруқ икдим. Ўртача ойлик т-ра янв. да 14°, майда 35°. Йиллик ёғин жан.да 600—900 мм, шим.да 130 мм.

Иқтисодиётида қ.х. етакчи ўринда. Қ.х.нинг асосий тармоғи — чорвачилик. Р. ҳудудининг чўл ва чала чўлдан иборат катта қисмида қўй, эчки, корамол, туя боқилади. 16 млн. га ерга экин экилади. Асосий экинлари: буғдой, тамаки, маккажўхори, оқ жўхори, пахта, шоли, мойли экинлар, шакарқамиш. Боғлар ҳам бор. Деҳқончилик суғоришга асосланган. Чамбал дарёсига йирик гидротехника иншоотлари қурилган. Фойдали қазилмалардан мармар, гипс, асбест, ош тузи, слюда, лигнит, марганец, қимматбахр тошлар (Удайпур яқинида йирик олмос кони) қазиб олинади.

Саноати маҳаллий, қ.х. хом ашёсини к,айта ишлашга ихтисослашган. Тўқимачилик, озиқ-овқат (шакарқанд, ёғмой) корхоналари бор. Ҳунармандчилик ривожланган. Кустарь усулда ип газлама, мовут, гилам тўқилади, тош, фил суяги, бронзадан турли буюмлар тайёрланади. Жайпур ҳунармандлари ясаган олтин ва кумуш буюмлар, совуқ қуроллар дунёга машҳур. Кота ш. яқинида АЭС қурилган. Кейинги йилларда замонавий саноат тармоқлари — машинасозлик ва металлсозлик корхоналари (қўрғошинрух концентратлари, мис эритиш, аник, приборлар ишлаб чиқарувчи здлар) ишга туширилди. Штатда цемент, ойнашиша, натрий, бўёқ, ўғитлар, т.й. вагонлари, олтингугурт кислотаси, телевизор ва сунъий тола ишлаб чикарувчи 200 дан ортиқ майда корхона бор.

Р. ҳақидаги илк маълумотлар мил. ав. 3-а.ларга оид. 6-а.дан бошлаб рожаликлар тузила бошлаган. 1025 й. Маҳмуд Ғазнавий Р.ни ўз тасарруфига киритган. Ғазнавийларнинг Ҳиндистондаги ноиби Бахлим 1120 й.да Р.нинг ғарбини ўз ҳукмига олган. 11-а.нинг 30—70-й.ларида Калачури давлати ҳукмдори Карна Р.нинг шим.ғарбий вилоятларини қўлга киритган. Р. ўз номини 13— 14-а.ларда Шим. Ҳиндистондаги мусулмонларга карши курашда ражпут зодагонларининг таянчи бўлганда олган. 13— 19-а. ларда ушбу қудуд дастлаб Деҳли султонлиги, кейинроқ Бобурийлар салтанати ва Маратҳалар давлатига тобе бўлган. Бобурнинг невараси Акбар биринчилардан бўлиб Р. хонлари б-н қариндошлик алоқаларини ўрнатган. 1818—1947 й.лардаги Англия мустамлакачилиги даврида Р. 22 рожалик ва кичикроқ Ажмер провинциясидан иборат бўлган ва Рожапутана деб аталган. 1956 й.да Р. штати тузилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.