Rokoko
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–231-b. — ziyouz.com
Rokoko (frans. rococo), rokayl — 18-a. 1-yarmida Yevropa nafis san'atida yuzaga kelgan uslub (bezaklari çiğanoqqa öxşatib gajaksimon işlanadi). Dastlab Fransiyada paydo bölgan, keyinçalik Germaniya, Avstriya va b. mamlakatlarga tarqalgan. 30—40-y.larda R. eng gullagan davrini boşidan keçirgan. Absolyutizm inqirozi davrida kiborlarga xos bölgan xususiyatlar, ya'ni real hayotdan qoçib, soxta teatrlaştirilgan hayot tarziga intiliş va b.ni özida aks ettirgan. Me'morlikda bezakka ta'sir etib, jimjimadorlikka e'tibor kuçaydi: nozik hoşiyalarga olingan öyma va börtma naqşlar, örama, kartuş, rokayl va b. keng qöllanildi; binolarda simmetriya örnini asimmetriya, tartibsizlik egallay boşladi. Binolar taşqi körinişi jiddiy va sipo işlangani holda xonalarni bezaşga e'tibor ortdi, bino, uning xonalari uçun olingan nisbatlar ham yengil va nafislikka ega böla boşladi, xonaning içki qismi yengil «pastel» rangida işlangan naqşlar, afsonalardan olingan kiçik suratlar b-n bezatildi, xonalarning burçaklari yöq qilinib oval şakliga ega böla boşladi. Içki bezaklarda közgularning bezak imkoniyatlari ham hisobga olindi, mebellar ham xona va uning bezagiga moslab tanlandi (me'morlar J. M. Oppener, J. O. Meysonye, J. Bofran va b.).
Rangtasvir, grafika va haykaltaroşlik R. asarlari öta nafis, nozik sahnalar bir oz öynoqi va jimjimadorligi b-n ajralib turadi. Bezak va dastgoh san'atida namoyon bölgan devor, plafon, eşik tepasiga işlangan tasvirlar, gobelenlar köngil oçişga möljallangan mavzular b-n töldirildi; odam krmati bezak bölagiga aylana bordi; kompozitsiya qurilişi yengillik, mayinlik xislatini ifodalaşga böysundirildi. Rasmlar mavzusi ham birmunça çeklangan bölib, işq-muhabbat, kiborlarning köngil oçişi va dam olişi, pastoral mavzuda (tabiat qöynida erkin, faroğatda yaşayotgan çöpon yigit va qizlar hayotiga bağişlangan) asarlar yaratildi, portretlar çizildi (rassomlar F. Buşe, A. Vatto, N. Lankre, J. Fragonar va b.). Haykaltaroşlikda relyeflar, binolar interyerini bezaydigan haykallar (haykalça, byust, terrakotadan yasalgan naqşlangan yoki sirlanmagan çinnilar) keng örin egalladi. Nozik ranglar jilosiga boy R. rangtasviri ham bezak xususiyatiga ega edi. Amaliy san'at ustalari xom aşyoning ifoda imkoniyatlarini nozik oçib bera oldi.
18-a. örtalaridan R. uslubi kompozitsiyalarining haddan ortiq murakkabligi, jimjimadorligi tanqidga uçray boşladi. R. örnini klassitsizm egallay boşladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОКОКО (франц. rococo), рокайль — 18-а. 1-ярмида Европа нафис санъатида юзага келган услуб (безаклари чиғаноққа ўхшатиб гажаксимон ишланади). Дастлаб Францияда пайдо бўлган, кейинчалик Германия, Австрия ва б. мамлакатларга тарқалган. 30—40-й.ларда Р. энг гуллаган даврини бошидан кечирган. Абсолютизм инқирози даврида киборларга хос бўлган хусусиятлар, яъни реал ҳаётдан қочиб, сохта театрлаштирилган ҳаёт тарзига интилиш ва б.ни ўзида акс эттирган. Меъморликда безакка таъсир этиб, жимжимадорликка эътибор кучайди: нозик ҳошияларга олинган ўйма ва бўртма нақшлар, ўрама, картуш, рокайль ва б. кенг қўлланилди; биноларда симметрия ўрнини асимметрия, тартибсизлик эгаллай бошлади. Бинолар ташқи кўриниши жиддий ва сипо ишлангани ҳолда хоналарни безашга эътибор ортди, бино, унинг хоналари учун олинган нисбатлар ҳам енгил ва нафисликка эга бўла бошлади, хонанинг ички қисми енгил «пастель» рангида ишланган нақшлар, афсоналардан олинган кичик суратлар б-н безатилди, хоналарнинг бурчаклари йўқ қилиниб овал шаклига эга бўла бошлади. Ички безакларда кўзгуларнинг безак имкониятлари ҳам ҳисобга олинди, мебеллар ҳам хона ва унинг безагига мослаб танланди (меъморлар Ж. М. Оппенер, Ж. О. Мейсонье, Ж. Бофран ва б.).
Рангтасвир, графика ва ҳайкалтарошлик Р. асарлари ўта нафис, нозик саҳналар бир оз ўйноқи ва жимжимадорлиги б-н ажралиб туради. Безак ва дастгоҳ санъатида намоён бўлган девор, плафон, эшик тепасига ишланган тасвирлар, гобеленлар кўнгил очишга мўлжалланган мавзулар б-н тўлдирилди; одам крмати безак бўлагига айлана борди; композиция қурилиши енгиллик, майинлик хислатини ифодалашга бўйсундирилди. Расмлар мавзуси ҳам бирмунча чекланган бўлиб, ишқ-муҳаббат, киборларнинг кўнгил очиши ва дам олиши, пасторал мавзуда (табиат қўйнида эркин, фароғатда яшаётган чўпон йигит ва қизлар ҳаётига бағишланган) асарлар яратилди, портретлар чизилди (рассомлар Ф. Буше, А. Ватто, Н. Ланкре, Ж. Фрагонар ва б.). Ҳайкалтарошликда рельефлар, бинолар интерьерини безайдиган ҳайкаллар (ҳайкалча, бюст, терракотадан ясалган нақшланган ёки сирланмаган чиннилар) кенг ўрин эгаллади. Нозик ранглар жилосига бой Р. рангтасвири ҳам безак хусусиятига эга эди. Амалий санъат усталари хом ашёнинг ифода имкониятларини нозик очиб бера олди.
18-а. ўрталаридан Р. услуби композицияларининг ҳаддан ортиқ мураккаблиги, жимжимадорлиги танқидга учрай бошлади. Р. ўрнини классицизм эгаллай бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.