Roman
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–235-b. — ziyouz.com
Roman (frans. roman) — nasriy asar janri; muayyan şaxs yoki bir neça şaxsning şakllaniş va kamol topiş jarayoni badiiy makon va zamonda tasvirlangan asar. R. örta asrlarda roman tillaritsa yozilgan har qanday asarni j, anglatgan. R.da şaxs va jamiyat hayoti bir-birini inkor etmaydigan ma'lum ma'noda mustaqil olam sifatida tahlil va talqin etiladi. Xuddi şu narsa R. janri mundarijasining uziga xosligini belgilab beradi. Muayyan şaxs takdirining oilaviymaişiy, milliy, ijtimoiy, madaniy va tarixiy muhit b-n uzaro uzviy aloqada tasvirlanişi R. janrining kulami va ğoyaviybadiiy qimmatini namoyiş etadi. R. janri markazida boş qahramon obrazi turadi. Bu boş qahramon taqdiri uning jamiyatda tutgan mavkei b-n har doim ham muştarak bulavermaydi. Aksinça, inson uz takdiriga nisbatan katta yoki insoniy fazilatlariga köra kiçik bölişi mumkin. Binobarin, u b-n uning takdiri yoki jamiyatdagi mavqei örtasida muayyan ziddiyat böladi va xuddi şu ziddiyat R. janrining mundarijasini — syujet çiziklarini harakatlantirib turadi. Boş qahramonning şaxs sifatidagi fazilatlari ana şu jarayonda, boşqa qahramonlar b-n munosabatida, kuraşida oçiladi. Bu munosabatlarning keskinligi va boş qahramon uçun fojiali xotima b-n tugaşi yoki ularning yengil va hajviy oqimda keçişi R.ning epik janr sifatidagi uziga xos xususiyatlarini belgilab beradi. Har ikkala holatda ham boş qahramon b-n jamiyat, muhit yoki urfodat örtasidagi ziddiyat va kuraş özida davrning ijtimoiy hamda ma'naviyaxloqiy muammolarini qançalik yorqin ifodalasa, R.ning badiiy qimmati va ijtimoiy ahamiyati şunçalik katta böladi. R. öz tarixining dastlabki davrida mavjud adabiy janrlarga parodiya sifatida maydonga kelgan. Keyinçalik R.navislarning muayyan uslubiy tuzilma va tasviriy vositalar tizimini siyqalaştirişga qaratilgan urinişlari ham parodiya qilingan. Bu hol R.ning avvalboşdanoq muayyan adabiy şakllarni qonunlaştirişni xuş körmaydigan va yozuvçi qarşisida badiiy tasvirning barça imkoniyatlarini oçadigan janr bölganidan şahodat beradi.
Mavzu, hajm, syujetning murakkablik darajasi, kompozitsion tuziliş va tasvir usullarida muayyan farq bölişiga qaramay, R. janrida ba'zi bir badiiyat unsurlarining (intriga, konflikt, yeçim kabi) bölişi talab etiladi. Şu b-n birga R. navislar bu unsurlarga, şuningdek, badiiy tasvirning boşqa şakl va vositalariga erkin munosabatda bölişlari mumkin. R.lar öz tarixining dastlabki davrida tuzilişiga köra 2 guruhga — «oçiq» va «yopiq» R.larga ajralgan. «Oçiq» tuzilmali R.ning yorqin namunasi M. Servantesning «Don Kixot» i bölib, unda jamiyat hayotining xilmaxil tomonlari b-n birga boş qaxramon iştiroki xarakterining tadrijiy ösişi xam mufassal tasvirlangan, boş qahramon iştirok etgan voqea va hodisalarga esa köplab personajlar jalb etilgan. «Yopiq» tuzilmali R.larning dastlabki namunalaridan biri M.M. de Lafayetning «Malika Klevskaya» asaridir. Bu asarda yozuvçi e'tibori faqat bir qaxramon hayoti, bir konflikt va bir vaziyat tasviriga qaratilgan. Keyinçalik, R. janri içki şoxobçalarga bölingan paytda psixologik R.janri ana şu «yopiq» R.dan ösib çiqqan.
R. antik adabiyotda paydo bölganida, yozuvçilar köpinça maişiy mavzudagi miflarning an'anaviy syujetlaridan foydalanib, ularga emotsional olam manzaralarini olib kirganlar. Kahramonlarning içki olami tasviri bu asarlarda voqeabandlikning soyasida qolgan. Ammo Longning «Dafnis va Xloya» işqiybukolika R.ida qaxramonlarning sarguzaştlariga qaraganda ularning histuyğulari tasviriga şu qadar katta örin berilganki, natijada bu asar uzoq davrlar mobaynida psixologik R.ning mumtoz namunasi hisoblanib kelgan.
R. janri ana şu tarzda davrmadavr boyib, badiiy tuzilmasi özgarib bordi. Örta asrlarda romantik tasvir usulining yetakçilik qilişi natijasida ritsar R.lari («Tristan va Izolda rivoyati»), Uyğoniş davrida kiçik hikoyalardan iborat R.lar (J. Bokkaççoning «Dekameron»i), romanlaşgan qissa (M. Boyardo, L. Ariosto, T. Tasso) va dramalar (V. Şekspir) maydonga keldi. Ana şu tarzda R. tabiatida keçayotgan özgarişlar insonparvarlik ğoyalari ustuvorlik qilgan Ma'rifatparvarlik davrida muayyan darajada öz yakuniga erişdi. A. F. Prevonpng «Manon Lesko» R. i b-n adabiyotga «örta» xarakter deb yuritilgan qahramonlar obrazi kirib keldi va şu davr R.larida ruhiyat tasviri keng örin egalladi.
19-a.dan boşlab jahon adabiyotida realistik R. janri şakllana boşladi. G. Stendal, O.Balzak, G. Flober va b. yozuvçilarning badiiy izlanişlari b-n R. janrining syujet doirasi kengaydi, köp planlilik, epik kulam va syujetning şiddatli harakati janrning muhim şartlari sifatida qabul qilindi. 19-a.ning sönggi çoragida naturalizmning avj olişi natijasida R. tabiatida turğunlik, hatto tanazzul holati közga taşlandi. Ammo 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida J. Golsuorsi, G. Mann, T. Mann va J. London realistik asarlarining yaratilişi b-n R. janri öz taraqqiyotining yangi bosqiçiga erişdi. Rus adabiyotida «Yevgeniy Onegin» (A. S. Puşkin) şe'riy romanining yaratilişi rus R. navisligining şakllanişiga muxim turtki berdi. N.V. Gogol, I. V. Turgenev, L. N. Tolstoy, F. M. Dostoyevskiy R.larining maydonga kelişi b-n realistik rus R. navislik maktabi vujudga keldi.
Özbek adabiyotida R. janrining paydo bölişiga Navoiy «Xamsa»sini taşkil etgan «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» singari dostonlar, xalq kitoblari va dostonlari muhim manba bölib xizmat qildi. Milliy uyğoniş adabiyoti namoyandalari dastlabki özbek R.larini yaratişga kirişganlarida mazkur milliy adabiy tajriba va an'analardan samarali foydalandilar. Hamzaning «Yangi saodat yoxud Milliy roman»i (1914), Mirmuhsin Şermuhamedovning «Befarzand Oçildiboy» (1915) asarlari dastlabki özbek R.larini yaratiş yölidagi izlanişlar edi. Kodiriyning «Ötgan kunlar» (1926) asarining yaratilişi b-n özbek realistik R.i vujudga keldi. Qodiriy bu asari b-n milliy özbek R.navislik maktabiga asos soldi. Ayni paytda bu asar katta badiiy polotnolarni yaratişga qodir yangi özbek adabiy tilining şakllanganini ham namoyiş etdi. Keyinçalik Kodiriy «Mehrobdan çayon» (1928), Ayniy «Qullar» (1934), Çölpon «Keça va kunduz», Abdulla Qahhor «Sarob» (1935), Oybek «Kutluğ qon» (1939) va «Navoiy» (1944) asarlari b-n özbek R.navislik maktabining yuksalişiga katta hissa qöşdilar. Ustoz adiblarning ijodiy izlanişlari tufayli şakllangan özbek R. navislik maktabi keyinçalik A. Muxtor, Şuhrat, Mirmuhsin, H. Ğulom, Ş. Raşidov, S. Ahmad, Şukrullo, M. Ismoiliy, O. Yoqubov, P. Qodirov, Ö. Hoşimov, T. Malik, O. Muxtor va b. yozuvçilarning turli mavzuda yozgan asarlari b-n boyidi. Özbek R. navisligida R. janrining turli kurinişlari (tarixiy, tarixiybiografik, tarixiyinqilobiy, publitsistik, harbiy, sarguzaşt, fantastik R.lar, şuningdek, R. xronika, R.novella, R.munozara) va şakllari (dilogiya, trilogiya) paydo buldi.
Sovet davrida yaratilgan ayrim R.larda şu davrning ötkinçi ğoyalari olğa surilgan va voqelik sotsialistik realizm talablari asosida buyab, xaspuşlab körsatilgan. Şunga qaramay, özbek R.i xuddi şu davrda milliy adabiyotning yetakçi janrlaridan biri sifatida paydo bulib, uzining yuksak namunalarini berdi.
Mustaqillik yillarida Ö. Hoşimov, Ş. Xolmirzayev, T. Malik, H. Şayxov, O. Muxtor, Muhammad Ali, U. Nazarov, Toğay Murod va b. yozuvçilar özbek R. navisligini özlarining turli mavzu va janr körinişlaridagi asarlari b-n boyitmokdalar.
Ad.: Kojinov V. V., Proisxojdeniye romana, M., 1963; Dneprov V., Çerti romana XX veka, M., 1965; Mirvaliyev S, Özbek romani, T., 1969; Baxtin M., Epos i roman, M., 1970; Sudbi romana, M., 1975; Pardaye va 3., Özbek romani poetikasi, T., 2003.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОМАН (франц. roman) — насрий асар жанри; муайян шахс ёки бир неча шахснинг шаклланиш ва камол топиш жараёни бадиий макон ва замонда тасвирланган асар. Р. ўрта асрларда роман тилларица ёзилган ҳар қандай асарни j, англатган. Р.да шахс ва жамият ҳаёти бир-бирини инкор этмайдиган маълум маънода мустақил олам сифатида таҳлил ва талқин этилади. Худди шу нарса Р. жанри мундарижасининг узига хослигини белгилаб беради. Муайян шахс такдирининг оилавиймаиший, миллий, ижтимоий, маданий ва тарихий муҳит б-н узаро узвий алоқада тасвирланиши Р. жанрининг кулами ва ғоявийбадиий қимматини намойиш этади. Р. жанри марказида бош қаҳрамон образи туради. Бу бош қаҳрамон тақдири унинг жамиятда тутган мавкеи б-н ҳар доим ҳам муштарак булавермайди. Аксинча, инсон уз такдирига нисбатан катта ёки инсоний фазилатларига кўра кичик бўлиши мумкин. Бинобарин, у б-н унинг такдири ёки жамиятдаги мавқеи ўртасида муайян зиддият бўлади ва худди шу зиддият Р. жанрининг мундарижасини — сюжет чизикларини ҳаракатлантириб туради. Бош қаҳрамоннинг шахс сифатидаги фазилатлари ана шу жараёнда, бошқа қаҳрамонлар б-н муносабатида, курашида очилади. Бу муносабатларнинг кескинлиги ва бош қаҳрамон учун фожиали хотима б-н тугаши ёки уларнинг енгил ва ҳажвий оқимда кечиши Р.нинг эпик жанр сифатидаги узига хос хусусиятларини белгилаб беради. Ҳар иккала ҳолатда ҳам бош қаҳрамон б-н жамият, муҳит ёки урфодат ўртасидаги зиддият ва кураш ўзида даврнинг ижтимоий ҳамда маънавийахлоқий муаммоларини қанчалик ёрқин ифодаласа, Р.нинг бадиий қиммати ва ижтимоий аҳамияти шунчалик катта бўлади. Р. ўз тарихининг дастлабки даврида мавжуд адабий жанрларга пародия сифатида майдонга келган. Кейинчалик Р.нависларнинг муайян услубий тузилма ва тасвирий воситалар тизимини сийқалаштиришга қаратилган уринишлари ҳам пародия қилинган. Бу ҳол Р.нинг аввалбошданоқ муайян адабий шаклларни қонунлаштиришни хуш кўрмайдиган ва ёзувчи қаршисида бадиий тасвирнинг барча имкониятларини очадиган жанр бўлганидан шаҳодат беради.
Мавзу, ҳажм, сюжетнинг мураккаблик даражаси, композицион тузилиш ва тасвир усулларида муайян фарқ бўлишига қарамай, Р. жанрида баъзи бир бадиият унсурларининг (интрига, конфликт, ечим каби) бўлиши талаб этилади. Шу б-н бирга Р. навислар бу унсурларга, шунингдек, бадиий тасвирнинг бошқа шакл ва воситаларига эркин муносабатда бўлишлари мумкин. Р.лар ўз тарихининг дастлабки даврида тузилишига кўра 2 гуруҳга — «очиқ» ва «ёпиқ» Р.ларга ажралган. «Очиқ» тузилмали Р.нинг ёрқин намунаси М. Сервантеснинг «Дон Кихот» и бўлиб, унда жамият ҳаётининг хилмахил томонлари б-н бирга бош қахрамон иштироки характерининг тадрижий ўсиши хам муфассал тасвирланган, бош қаҳрамон иштирок этган воқеа ва ҳодисаларга эса кўплаб персонажлар жалб этилган. «Ёпиқ» тузилмали Р.ларнинг дастлабки намуналаридан бири М.М. де Лафайетнинг «Малика Клевская» асаридир. Бу асарда ёзувчи эътибори фақат бир қахрамон ҳаёти, бир конфликт ва бир вазият тасвирига қаратилган. Кейинчалик, Р. жанри ички шохобчаларга бўлинган пайтда психологик Р.жанри ана шу «ёпиқ» Р.дан ўсиб чиққан.
Р. антик адабиётда пайдо бўлганида, ёзувчилар кўпинча маиший мавзудаги мифларнинг анъанавий сюжетларидан фойдаланиб, уларга эмоционал олам манзараларини олиб кирганлар. Каҳрамонларнинг ички олами тасвири бу асарларда воқеабандликнинг соясида қолган. Аммо Лонгнинг «Дафнис ва Хлоя» ишқийбуколика Р.ида қахрамонларнинг саргузаштларига қараганда уларнинг ҳистуйғулари тасвирига шу қадар катта ўрин берилганки, натижада бу асар узоқ даврлар мобайнида психологик Р.нинг мумтоз намунаси ҳисобланиб келган.
Р. жанри ана шу тарзда даврмадавр бойиб, бадиий тузилмаси ўзгариб борди. Ўрта асрларда романтик тасвир усулининг етакчилик қилиши натижасида рицар Р.лари («Тристан ва Изольда ривояти»), Уйғониш даврида кичик ҳикоялардан иборат Р.лар (Ж. Боккаччонинг «Декамерон»и), романлашган қисса (М. Боярдо, Л. Ариосто, Т. Тассо) ва драмалар (В. Шекспир) майдонга келди. Ана шу тарзда Р. табиатида кечаётган ўзгаришлар инсонпарварлик ғоялари устуворлик қилган Маърифатпарварлик даврида муайян даражада ўз якунига эришди. А. Ф. Превонпнг «Манон Леско» Р. и б-н адабиётга «ўрта» характер деб юритилган қаҳрамонлар образи кириб келди ва шу давр Р.ларида руҳият тасвири кенг ўрин эгаллади.
19-а.дан бошлаб жаҳон адабиётида реалистик Р. жанри шакллана бошлади. Г. Стендаль, О.Бальзак, Г. Флобер ва б. ёзувчиларнинг бадиий изланишлари б-н Р. жанрининг сюжет доираси кенгайди, кўп планлилик, эпик кулам ва сюжетнинг шиддатли ҳаракати жанрнинг муҳим шартлари сифатида қабул қилинди. 19-а.нинг сўнгги чорагида натурализмнинг авж олиши натижасида Р. табиатида турғунлик, ҳатто таназзул ҳолати кўзга ташланди. Аммо 19-а. охири — 20-а. бошларида Ж. Голсуорси, Г. Манн, Т. Манн ва Ж. Лондон реалистик асарларининг яратилиши б-н Р. жанри ўз тараққиётининг янги босқичига эришди. Рус адабиётида «Евгений Онегин» (А. С. Пушкин) шеърий романининг яратилиши рус Р. навислигининг шаклланишига мухим туртки берди. Н.В. Гоголь, И. В. Тургенев, Л. Н. Толстой, Ф. М. Достоевский Р.ларининг майдонга келиши б-н реалистик рус Р. навислик мактаби вужудга келди.
Ўзбек адабиётида Р. жанрининг пайдо бўлишига Навоий «Хамса»сини ташкил этган «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» сингари достонлар, халқ китоблари ва достонлари муҳим манба бўлиб хизмат қилди. Миллий уйғониш адабиёти намояндалари дастлабки ўзбек Р.ларини яратишга киришганларида мазкур миллий адабий тажриба ва анъаналардан самарали фойдаландилар. Ҳамзанинг «Янги саодат ёхуд Миллий роман»и (1914), Мирмуҳсин Шермуҳамедовнинг «Бефарзанд Очилдибой» (1915) асарлари дастлабки ўзбек Р.ларини яратиш йўлидаги изланишлар эди. Кодирийнинг «Ўтган кунлар» (1926) асарининг яратилиши б-н ўзбек реалистик Р.и вужудга келди. Қодирий бу асари б-н миллий ўзбек Р.навислик мактабига асос солди. Айни пайтда бу асар катта бадиий полотноларни яратишга қодир янги ўзбек адабий тилининг шаклланганини ҳам намойиш этди. Кейинчалик Кодирий «Меҳробдан чаён» (1928), Айний «Қуллар» (1934), Чўлпон «Кеча ва кундуз», Абдулла Қаҳҳор «Сароб» (1935), Ойбек «Кутлуғ қон» (1939) ва «Навоий» (1944) асарлари б-н ўзбек Р.навислик мактабининг юксалишига катта ҳисса қўшдилар. Устоз адибларнинг ижодий изланишлари туфайли шаклланган ўзбек Р. навислик мактаби кейинчалик А. Мухтор, Шуҳрат, Мирмуҳсин, Ҳ. Ғулом, Ш. Рашидов, С. Аҳмад, Шукрулло, М. Исмоилий, О. Ёқубов, П. Қодиров, Ў. Ҳошимов, Т. Малик, О. Мухтор ва б. ёзувчиларнинг турли мавзуда ёзган асарлари б-н бойиди. Ўзбек Р. навислигида Р. жанрининг турли куринишлари (тарихий, тарихийбиографик, тарихийинқилобий, публицистик, ҳарбий, саргузашт, фантастик Р.лар, шунингдек, Р. хроника, Р.новелла, Р.мунозара) ва шакллари (дилогия, трилогия) пайдо булди.
Совет даврида яратилган айрим Р.ларда шу даврнинг ўткинчи ғоялари олға сурилган ва воқелик социалистик реализм талаблари асосида буяб, хаспушлаб кўрсатилган. Шунга қарамай, ўзбек Р.и худди шу даврда миллий адабиётнинг етакчи жанрларидан бири сифатида пайдо булиб, узининг юксак намуналарини берди.
Мустақиллик йилларида Ў. Ҳошимов, Ш. Холмирзаев, Т. Малик, Ҳ. Шайхов, О. Мухтор, Муҳаммад Али, У. Назаров, Тоғай Мурод ва б. ёзувчилар ўзбек Р. навислигини ўзларининг турли мавзу ва жанр кўринишларидаги асарлари б-н бойитмокдалар.
Ад.: Кожинов В. В., Происхождение романа, М., 1963; Днепров В., Черты романа XX века, М., 1965; Мирвалиев С, Ўзбек романи, Т., 1969; Бахтин М., Эпос и роман, М., 1970; Судьбы романа, М., 1975; Пардае ва 3., Ўзбек романи поэтикаси, Т., 2003.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.