Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Roman tillari

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com

    Roman tillari — hindevropa tillari oilasiga mansub qardoş tillar guruhi; ularning barçasi lotin tilidan kelib çiqqanligi, umumiy rivojlaniş qonuniyatlari va til qurilişidagi köplab umumiy unsurlar b-n özaro boğlanadi. «Roman» termini (lot. romanus — «Rimga tegişli», «Rim imperiyasiga alokador» ma'nosida) dastlab, ilk örta asrlarda, klassik lotin tilidan hamda german lahjalaridan farq qiluvçi xalq tilini ifodalagan; Ispaniya va Italiyada R.t. «yangi lotin tillari» deb ham atalgan. R.t. 60 dan ortiq mamlakatda (mas,: fransuz tili 30 ta, ispan tili 20 ta, portugal tili 7 ta, italyan tili 3 ta mamlakatda) milliy yoki rasmiy til sifatida qöllanadi: ularda 600 mln.dan ortiq kişi sözlaşadi.

    Tilşunoslikda R.t.ning soni haqida yagona fikr yöq. Hoz. tegişli işlarda ular köpinça 12 ta deb körsatiladi: ispan, galisi(ya), portugal, katalan, oksitan (provansal), fransuz, italyan, sard, retoroman, rumin, moldavan va 19-a.dan ulik hisoblanadigan dalmat tillari. R.t.ning bir tekis rivojlanmaganligi ham ularni çegaralaş, aniq sonini belgilaşni qiyinlaştiradi.

    R.t.ning tarqaliş hududi 3 ga ajratiladi: 1) «Eski Romaniya» — Yevropaning Rim imperiyasi tarkibiga kirgan va romança nutqni saqlab qolgan qismi, R.t.ning şakllaniş markazi (Italiya, Portugaliya, deyarli butun Ispaniya va Fransiya, Belgiyaning janubi, Şveysariyaning ğarbi va janubi, Ruminiya va Moldaviya respublikalarining asosiy qismi, Şim. Gretsiya, Makedoniya kabilar); 2) «Yangi Romaniya» — 16—18-a. larda mustamlakaçilik harakatlari natijasida Yevropadan taşqarida R.t.da sözlaşuvçi aholi paydo bölgan hududlar (Şim. Amerikadagi Kanada va Meksika mamlakatlari, Markaziy Amerikaning asosiy qismi, Jan. Amerika, Antil orollari); 3) mustamlakaçilik siyosati natijasida R.t. mahalliy tillar b-n birga rasmiy tilga aylangan mamlakatlar (Afrikaning kattagina qismi, Jan. Osiyo va Okeaniyadagi unça katta bölmagan hududlar).

    R.t. Rim imperiyasi tarkibiga kirgan hududlardagi xalqona lotin tilining davomi va tadrijiy rivoji hisoblanadi. R.t. rivojida 4 bosqiç farqdanadi: 1) mil. av. 3-a. mil. 5-a. — romanlaşuv davri — mahalliy tillarning xalqona lotin tili b-n almaşinişi. Bölajak R.t. örtasidagi tafovutlar şu davrdayoq namoyon böla boşlaydi; 2) 5—9-a.lar — R.t.ning Rim imperiyasi parçalanişi va varvar davlatlarining taşkil topişi şaroitidagi şakllaniş davri. R.t.ga superstrat unsurlar (ya'ni bosqinçi germanlar, vestgotlar, franklar, burgundlar, lombardlar va b.) ning kuçli ta'siri b-n ajralib turadi. R.t.ning lotin tilidan va bir-biridan aniq farqli jihatlari kuçaya boradi; 3) 10—16-a.lar — R.t.da yozuvning rivojlanişi, ijtimoiy vazifalarining kengayiş davri. Dastlabki matnlar fransuz tilida 9-a.da, italyan va ispan tillarida 10-a.da, provansal, katalan, sard tillarida 11-a.da, portugal va galisi tillarida 12-a.da, retoroman tilida 14-a.da, rumin tilida 16-a.da paydo böladi. Lahjalardan yuqori turuvçi adabiy tillar şakllanadi; 4) 16—19-a. lar — milliy tillarning şakllanişi, meyorlaşuvi, boyib borişi davri. R.t. rivojlanişi notekis bölgan: ba'zi tillar ança erta milliy tilga aylanib, hatto keyinroq xalqaro til vazifasini ham bajargan bölsa (fransuz va ispan tillari), ba'zilari Örta asrlarda muhim ahamiyatga ega bölib, keyinroq öz mavqelarini yöqotgan va 19—20-a. larda qaytadan adabiy til maqomiga ega bölmoqda (provansal, katalan va b. tillar). Yevropadan taşqaridagi boşqa hududlarda R.t.ning mahalliy variantlari (Mas, Kanadada fransuz tilining, Braziliyada portugal tilining, Markaziy va Jan. Amerikada ispan tilining variantlari) paydo böldi.

    R.t. lotin alifbosidan foydalanadi. Bolqonroman tillarida yozuv kirillitsa asosida şakllangan. 1860 y.dan keyin rumin tili, 1989 y.dan moldavan tili lotin alifbosiga ötgan. Lotin tilida bölmagan tovuşlarni ifodalaş uçun turli xil harf birikmalari, diakritik belgilar joriy etilgan.

    Abduvahob Madvaliyev, Isroil Pölatov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РОМАН ТИЛЛАРИ — ҳиндевропа тиллари оиласига мансуб қардош тиллар гуруҳи; уларнинг барчаси лотин тилидан келиб чиққанлиги, умумий ривожланиш қонуниятлари ва тил қурилишидаги кўплаб умумий унсурлар б-н ўзаро боғланади. «Роман» термини (лот. romanus — «Римга тегишли», «Рим империясига алокадор» маъносида) дастлаб, илк ўрта асрларда, классик лотин тилидан ҳамда герман лаҳжаларидан фарқ қилувчи халқ тилини ифодалаган; Испания ва Италияда Р.т. «янги лотин тиллари» деб ҳам аталган. Р.т. 60 дан ортиқ мамлакатда (мас,: француз тили 30 та, испан тили 20 та, португал тили 7 та, итальян тили 3 та мамлакатда) миллий ёки расмий тил сифатида қўлланади: уларда 600 млн.дан ортиқ киши сўзлашади.

    Тилшуносликда Р.т.нинг сони ҳақида ягона фикр йўқ. Ҳоз. тегишли ишларда улар кўпинча 12 та деб кўрсатилади: испан, галиси(я), португал, каталан, окситан (провансаль), француз, итальян, сард, ретороман, румин, молдаван ва 19-а.дан улик ҳисобланадиган далмат тиллари. Р.т.нинг бир текис ривожланмаганлиги ҳам уларни чегаралаш, аниқ сонини белгилашни қийинлаштиради.

    Р.т.нинг тарқалиш ҳудуди 3 га ажратилади: 1) «Эски Романия» — Европанинг Рим империяси таркибига кирган ва романча нутқни сақлаб қолган қисми, Р.т.нинг шаклланиш маркази (Италия, Португалия, деярли бутун Испания ва Франция, Бельгиянинг жануби, Швейцариянинг ғарби ва жануби, Руминия ва Молдавия республикаларининг асосий қисми, Шим. Греция, Македония кабилар); 2) «Янги Романия» — 16—18-а. ларда мустамлакачилик ҳаракатлари натижасида Европадан ташқарида Р.т.да сўзлашувчи аҳоли пайдо бўлган ҳудудлар (Шим. Америкадаги Канада ва Мексика мамлакатлари, Марказий Американинг асосий қисми, Жан. Америка, Антиль ороллари); 3) мустамлакачилик сиёсати натижасида Р.т. маҳаллий тиллар б-н бирга расмий тилга айланган мамлакатлар (Африканинг каттагина қисми, Жан. Осиё ва Океаниядаги унча катта бўлмаган ҳудудлар).

    Р.т. Рим империяси таркибига кирган ҳудудлардаги халқона лотин тилининг давоми ва тадрижий ривожи ҳисобланади. Р.т. ривожида 4 босқич фарқданади: 1) мил. ав. 3-а. мил. 5-а. — романлашув даври — маҳаллий тилларнинг халқона лотин тили б-н алмашиниши. Бўлажак Р.т. ўртасидаги тафовутлар шу даврдаёқ намоён бўла бошлайди; 2) 5—9-а.лар — Р.т.нинг Рим империяси парчаланиши ва варвар давлатларининг ташкил топиши шароитидаги шаклланиш даври. Р.т.га суперстрат унсурлар (яъни босқинчи германлар, вестготлар, франклар, бургундлар, ломбардлар ва б.) нинг кучли таъсири б-н ажралиб туради. Р.т.нинг лотин тилидан ва бир-биридан аниқ фарқли жиҳатлари кучая боради; 3) 10—16-а.лар — Р.т.да ёзувнинг ривожланиши, ижтимоий вазифаларининг кенгайиш даври. Дастлабки матнлар француз тилида 9-а.да, итальян ва испан тилларида 10-а.да, провансаль, каталан, сард тилларида 11-а.да, португал ва галиси тилларида 12-а.да, ретороман тилида 14-а.да, румин тилида 16-а.да пайдо бўлади. Лаҳжалардан юқори турувчи адабий тиллар шаклланади; 4) 16—19-а. лар — миллий тилларнинг шаклланиши, меъёрлашуви, бойиб бориши даври. Р.т. ривожланиши нотекис бўлган: баъзи тиллар анча эрта миллий тилга айланиб, ҳатто кейинроқ халқаро тил вазифасини ҳам бажарган бўлса (француз ва испан тиллари), баъзилари Ўрта асрларда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, кейинроқ ўз мавқеларини йўқотган ва 19—20-а. ларда қайтадан адабий тил мақомига эга бўлмоқда (провансаль, каталан ва б. тиллар). Европадан ташқаридаги бошқа ҳудудларда Р.т.нинг маҳаллий вариантлари (Мас, Канадада француз тилининг, Бразилияда португал тилининг, Марказий ва Жан. Америкада испан тилининг вариантлари) пайдо бўлди.

    Р.т. лотин алифбосидан фойдаланади. Болқонроман тилларида ёзув кириллица асосида шаклланган. 1860 й.дан кейин румин тили, 1989 й.дан молдаван тили лотин алифбосига ўтган. Лотин тилида бўлмаган товушларни ифодалаш учун турли хил ҳарф бирикмалари, диакритик белгилар жорий этилган.

    Абдуваҳоб Мадвалиев, Исроил Пўлатов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.