Rossiya-Buxoro şartnomalari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266-b. — ziyouz.com
Rossiya-Buxoro şartnomalari — Rossiya imperiyasi b-n Buxoro amirligi örtasida 1868, 1873, 1885, 1894, 1900 y. larda tuzilgan şartnomalar. Bu şartnomalar podşo Rossiyasiga Buxoro amirligi xududidan har tomonlama foydalaniş imkoniyatini bergan.
1868 y. 23 iyun sulh şartnomasi. Buxoro b-n Rossiya qöşinlari örtasida bölgan Zirabuloq jangidan keyin Samarqandda imzolangan. Bu şartnomaga binoan, Xöjand, Öratepa, Jizzax, Samarqand va Kattaqörğon ş.laridan to Zirabuloqqaça bölgan Buxoro amirligining yerlari Rossiyaga kiritildi va Turkiston generalgubernatorligi tarkibida Zarafşon okrugi (keyinçalik Samarqand viloyati) taşkll qilindi. Buxoro amiri Muzaffar oltin hisobida 500 ming rubl harbiy tovon tölagan va rus savdogarlariga amirliqda erkin savdosotiq qiliş uçun qulay şartşaroit yaratib beriş majburiyatini olgan. Rus mollaridan ular qiymatining atigi 2,5% miqsorida boj oladigan bölgan.
1873 y. 28 sent. şartnomasida Buxoro amirligi Rossiyaning protektorati (tobesi; homiyligi ostidagi hudud) deb e'lon qilingan. Zarafşon daryosining yuqori qismi — Şarqiy Buxoro (Badaxşon, Pomir)dagi ayrim viloyatlar qöldan ketgan; Amudaryoning çap sohilidagi yerlar esa (Balx, Mozori Şarif, Şibirğon, Qunduz va b.) Afğonistonga berilgan. Buxoroning xorijiy davlatlar b-n mustaqil aloqa yuritişi taqiklangan.
1885 y. 25 iyul şartnomasida Buxoro amirligi hududidan t.y. ötkazişga kelişilgan. Yöl qurilişi uçun 6 ming desyatina yer ajratilib, rus ma'murlari ixtiyoriga topşirilgan. 1885 y. 12 noyab. da Buxoro amirligida «Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi» ta'sis qilingan (q. Buxorodagi vakolatxonalar).
1894 y. 27 may şartnomasi iqtisodiy xususiyatga ega bölib, unga köra har yili 15 noyab.dan 10 martgaça Zarafşon daryosining suvi amirlik yerlariga töliq, 10 iyundan 15 avg.gaça (dehqonçilik uçun suv eng kerak paytda) esa faqat 40% oqiziladigan bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОССИЯ-БУХОРО ШАРТНОМАЛАРИ — Россия империяси б-н Бухоро амирлиги ўртасида 1868, 1873, 1885, 1894, 1900 й. ларда тузилган шартномалар. Бу шартномалар подшо Россиясига Бухоро амирлиги худудидан ҳар томонлама фойдаланиш имкониятини берган.
1868 й. 23 июнь сулҳ шартномаси. Бухоро б-н Россия қўшинлари ўртасида бўлган Зирабулоқ жангидан кейин Самарқандда имзоланган. Бу шартномага биноан, Хўжанд, Ўратепа, Жиззах, Самарқанд ва Каттақўрғон ш.ларидан то Зирабулоққача бўлган Бухоро амирлигининг ерлари Россияга киритилди ва Туркистон генералгубернаторлиги таркибида Зарафшон округи (кейинчалик Самарқанд вилояти) ташклл қилинди. Бухоро амири Музаффар олтин ҳисобида 500 минг рубль ҳарбий товон тўлаган ва рус савдогарларига амирлиқда эркин савдосотиқ қилиш учун қулай шартшароит яратиб бериш мажбуриятини олган. Рус молларидан улар қийматининг атиги 2,5% миқцорида бож оладиган бўлган.
1873 й. 28 сент. шартномасида Бухоро амирлиги Россиянинг протекторати (тобеси; ҳомийлиги остидаги ҳудуд) деб эълон қилинган. Зарафшон дарёсининг юқори қисми — Шарқий Бухоро (Бадахшон, Помир)даги айрим вилоятлар қўлдан кетган; Амударёнинг чап соҳилидаги ерлар эса (Балх, Мозори Шариф, Шибирғон, Қундуз ва б.) Афғонистонга берилган. Бухоронинг хорижий давлатлар б-н мустақил алоқа юритиши тақикланган.
1885 й. 25 июль шартномасида Бухоро амирлиги ҳудудидан т.й. ўтказишга келишилган. Йўл қурилиши учун 6 минг десятина ер ажратилиб, рус маъмурлари ихтиёрига топширилган. 1885 й. 12 нояб. да Бухоро амирлигида «Россия императорлигининг сиёсий агентлиги» таъсис қилинган (қ. Бухородаги ваколатхоналар).
1894 й. 27 май шартномаси иқтисодий хусусиятга эга бўлиб, унга кўра ҳар йили 15 нояб.дан 10 мартгача Зарафшон дарёсининг суви амирлик ерларига тўлиқ, 10 июндан 15 авг.гача (деҳқончилик учун сув энг керак пайтда) эса фақат 40% оқизиладиган бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.