Rossiyada 1905-07 Yillar Inqilobi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267-b. — ziyouz.com
Rossiyada 1905-07 Yillar Inqilobi — samoderjaviyega qarşi kuraş voqealari. 1904—05 y.lardagi rusyapon uruşi natijasida mamlakatdagi inqirozli ijtimoiy-siyosiy vaziyat keskinlaşdi. Sankt-Peterburgda 1905 y. 9 yanv.da işçilarning tinç namoyişi öqqa tutilganligi (Qonli yakşanda deb nom olgan voqea) inqilobning boşlanib ketişiga turtki böldi; dehqonlar ğalayonlari kengayib ketdi, işçilar orasida, armiya va flotda noroziliklar kuçaydi («Potyomkin» bronenosetsida qözğolon, Vladivostok qözğoloni va b.) Burjuaziya islohotlar ötkaziş talablarini köydi. Kasblar böyiça va kasabasiyosiy uyuşmalar, işçi deputatlari Sovetlari paydo böldi, sotsialdemokratik partiya va sotsialistrevolyutsionerlar partiyasi mustahkamlandi, konstitutsiondemokratik partiya, «17 oktyabr ittifoqi», «Mixail Arxangel ittifoqi» va b. partiyalar taşkil qilindi. 1905 y.gi Okt. Butun Rossiya siyosiy staçkasi, liberallar tomonidan samoderjaviyening keskin tanqid qilinişi imperator Nikolay II ni 1905 y. 17 okt. manifestini çiqarişga majbur qildi. Siyosiy erkinliklarni va'da qiliş, qonun çiqaruvçimaslahat beruvçi Davlat dumasining çaqirilişi hukumatga liberallarni betaraf etiş imkonini berdi; Moskva, RostovDon, Novorossiysk, Yekaterinoslavdagi 1905 y. dek. qurolli qözğolonlari tormor qilindi. Biroq 1906 y. işçilarning zabastovka kuraşi davom etişi b-n birgalikda dehqonlarning (ayniqsa, 1906 y. yezda), armiya va flotning («Pamyat Azova» kreyserida, Sveaborg va Kronştadtda qözğolonlar), milliy mintaqalar aholisining (Latviyada «örmon birodarlari», Gruziyada «qizil yuzliklar» va b.) faolligi ortib bordi. 2Davlat dumasining tarkatib yuborilişi (1907 y. Uçinçi iyun davlat töntarişi deb atalgan voqea) inqilob tugaganligini bildirardi. Samoderjaviye parlament vakilligini taşkil qiliş va islohotlarni boşlaş yölini tutdi (Stolipinning agrar islohoti).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РОССИЯДА 1905-07 ЙИЛЛАР ИНҚИЛОБИ — самодержавиега қарши кураш воқеалари. 1904—05 й.лардаги русяпон уруши натижасида мамлакатдаги инқирозли ижтимоий-сиёсий вазият кескинлашди. Санкт-Петербургда 1905 й. 9 янв.да ишчиларнинг тинч намойиши ўққа тутилганлиги (Қонли якшанда деб ном олган воқеа) инқилобнинг бошланиб кетишига туртки бўлди; деҳқонлар ғалаёнлари кенгайиб кетди, ишчилар орасида, армия ва флотда норозиликлар кучайди («Потёмкин» броненосецида қўзғолон, Владивосток қўзғолони ва б.) Буржуазия ислоҳотлар ўтказиш талабларини кўйди. Касблар бўйича ва касабасиёсий уюшмалар, ишчи депутатлари Советлари пайдо бўлди, социалдемократик партия ва социалистреволюционерлар партияси мустаҳкамланди, конституциондемократик партия, «17 октябрь иттифоқи», «Михаил Архангель иттифоқи» ва б. партиялар ташкил қилинди. 1905 й.ги Окт. Бутун Россия сиёсий стачкаси, либераллар томонидан самодержавиенинг кескин танқид қилиниши император Николай II ни 1905 й. 17 окт. манифестини чиқаришга мажбур қилди. Сиёсий эркинликларни ваъда қилиш, қонун чиқарувчимаслаҳат берувчи Давлат думасининг чақирилиши ҳукуматга либералларни бетараф этиш имконини берди; Москва, РостовДон, Новороссийск, Екатеринославдаги 1905 й. дек. қуролли қўзғолонлари тормор қилинди. Бироқ 1906 й. ишчиларнинг забастовка кураши давом этиши б-н биргаликда деҳқонларнинг (айниқса, 1906 й. езда), армия ва флотнинг («Память Азова» крейсерида, Свеаборг ва Кронштадтда қўзғолонлар), миллий минтақалар аҳолисининг (Латвияда «ўрмон биродарлари», Грузияда «қизил юзликлар» ва б.) фаоллиги ортиб борди. 2Давлат думасининг таркатиб юборилиши (1907 й. Учинчи июнь давлат тўнтариши деб аталган воқеа) инқилоб тугаганлигини билдирарди. Самодержавие парламент вакиллигини ташкил қилиш ва ислоҳотларни бошлаш йўлини тутди (Столипиннинг аграр ислоҳоти).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.