Rostov viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–271-b. — ziyouz.com

Rostov viloyati — RF tarkibidagi viloyat. 1937 y. 13 sent.da tuzilgan. Jan. federal okrugiga kiradi. Mayd. 100,8 ming km2. Axrlisi 4406,7 ming kişi (2002), asosan, ruslar, şuningdek, ukrain, arman, belorus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi — 67,6%. Viloyat tarkibida 43 ma'muriy tuman, 23 şahar, 25 şaharça bor. Markazi — RostovDon ş. Boşqa yirik şaharlari: Taganrog, Şaxti, Novoçerkassk, Volgodonsk, Novoşaxtinsk.

R.v. Rossiya Yevropa qismining jan.da joylaşgan. Jan.ğarbda Azov dengizining Taganrog qöltiğiga tutaş. Relyefi, asosan, tekislik. Ğarbida Donetsk kryajining şarqiy etaklari (eng baland joyi — 253 m), şim.da Don gryadasi, jan.şarkda Yergeni qirlari, jan.da KumaManiç botiği joylaşgan. Foydali qazilmalari: temir rudasi, antratsit, kokslanuvçi kumir, kvarsit, ohaktoş, quriliş materiallari, oş tuzi, tabiiy gaz va b.

Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça trasi —9° dan (şim.da) — 5°gaça (jan.da), iyulniki 22°, 24°. Örtaça yillik yoğin 400—650 mm. Vegetatsiya davri 165—180 kun. Asosiy daryolari — Don va uning irmoqlari (Severe kiy Donets, Sal, Maniç va b.).

Qoratuproq, kaştan, şörtob tuproqlar tarqalgan. Har xil boşoklilar, betagaçalov, şuvoq ösadi. Tulki, sayğoq, sassiqközan, yumronqoziq, qöşoyoq, bedana, kaklik yaşaydi. Viloyat hududida Rostov qöriqxonasi joylaşgan.

Sanoatining yetakçi tarmoqlari: maşinasozlik va metallsozlik, şu jumladan, q.x. (kombaynlar, kultivatorlar va b. — «Rostselmaş» i.ç. birlaşmasi), energetika; temirçilikpresslaş («Donpressmaş» i.ç. birlaşmasi), metallurgiya, neft, savdo jihozlari, metallsozlik stanoklari, asboblar, elektrovozlar (Novoçerkassk elektrovoz zdi), ekskavatorlar, optikamexanika, uyrözğor elektr asboblari, neftgazni qayta işlaydigan jihozlar va b. mahsulotlarni işlab çiqariş. Qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi (kimyo tolasi, plastmassa, texnik rezina, lokböyoq mahsulotlari), oziq-ovqat (göşt, yoğmoy, konserva va b.) sanoatlari ham rivojlangan. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Toşkömir qazib olinadi (Donetsk havzasi). Novoçerkassk va b. issiqlik elektr stansiyalari, Simlyansk GES bor. Q.x.ning yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Buğdoy, arpa, şoli, kungaboqar, poliz, sabzavot, kartoşka, yemxaşak ekinlari ekiladi. Tokçilik va mevaçilik rivojlangan. Çorvaçiligi göştsutga ixtisoslaşgan. Qoramol, qöy va eçki, çöçqa, parranda boqiladi. Azov dengizi, Don, Severskiy Donets, Ğarbiy Maniç daryolarida kema qatnaydi. Dengiz porti — Taganrog; daryo portlari — RostovDon, UstDonetskiy. T.y.lar uz. 1865 km, kattik qoplamali avtomobil yöllar uz. 10988 km (2002). 16 oliy öquv yurti, 8 muzey, 7 teatr, filarmoniya, sirk, kimiz b-n davolaydigan Maniç iklim kurorti, Vyoşenskaya kurorti va 12 sanatoriy mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РОСТОВ ВИЛОЯТИ — РФ таркибидаги вилоят. 1937 й. 13 сент.да тузилган. Жан. федерал округига киради. Майд. 100,8 минг км2. Ахрлиси 4406,7 минг киши (2002), асосан, руслар, шунингдек, украин, арман, белорус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси — 67,6%. Вилоят таркибида 43 маъмурий туман, 23 шаҳар, 25 шаҳарча бор. Маркази — РостовДон ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Таганрог, Шахти, Новочеркасск, Волгодонск, Новошахтинск.

Р.в. Россия Европа қисмининг жан.да жойлашган. Жан.ғарбда Азов денгизининг Таганрог қўлтиғига туташ. Рельефи, асосан, текислик. Ғарбида Донецк кряжининг шарқий этаклари (энг баланд жойи — 253 м), шим.да Дон грядаси, жан.шаркда Ергени қирлари, жан.да КумаМанич ботиғи жойлашган. Фойдали қазилмалари: темир рудаси, антрацит, коксланувчи кумир, кварцит, оҳактош, қурилиш материаллари, ош тузи, табиий газ ва б.

Иқлими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача траси —9° дан (шим.да) — 5°гача (жан.да), июлники 22°, 24°. Ўртача йиллик ёғин 400—650 мм. Вегетация даври 165—180 кун. Асосий дарёлари — Дон ва унинг ирмоқлари (Севере кий Донец, Сал, Манич ва б.).

Қоратупроқ, каштан, шўртоб тупроқлар тарқалган. Ҳар хил бошоклилар, бетагачалов, шувоқ ўсади. Тулки, сайғоқ, сассиқкўзан, юмронқозиқ, қўшоёқ, бедана, каклик яшайди. Вилоят ҳудудида Ростов қўриқхонаси жойлашган.

Саноатининг етакчи тармоқлари: машинасозлик ва металлсозлик, шу жумладан, қ.х. (комбайнлар, культиваторлар ва б. — «Ростсельмаш» и.ч. бирлашмаси), энергетика; темирчиликпресслаш («Донпрессмаш» и.ч. бирлашмаси), металлургия, нефть, савдо жиҳозлари, металлсозлик станоклари, асбоблар, электровозлар (Новочеркасск электровоз зди), экскаваторлар, оптикамеханика, уйрўзғор электр асбоблари, нефтьгазни қайта ишлайдиган жиҳозлар ва б. маҳсулотларни ишлаб чиқариш. Қора ва рангли металлургия, кимё ва нефть кимёси (кимё толаси, пластмасса, техник резина, локбўёқ маҳсулотлари), озиқ-овқат (гўшт, ёғмой, консерва ва б.) саноатлари ҳам ривожланган. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Тошкўмир қазиб олинади (Донецк ҳавзаси). Новочеркасск ва б. иссиқлик электр станциялари, Цимлянск ГЭС бор. Қ.х.нинг етакчи тармоғи — деҳқончилик. Буғдой, арпа, шоли, кунгабоқар, полиз, сабзавот, картошка, емхашак экинлари экилади. Токчилик ва мевачилик ривожланган. Чорвачилиги гўштсутга ихтисослашган. Қорамол, қўй ва эчки, чўчқа, парранда боқилади. Азов денгизи, Дон, Северский Донец, Ғарбий Манич дарёларида кема қатнайди. Денгиз порти — Таганрог; дарё портлари — РостовДон, УстьДонецкий. Т.й.лар уз. 1865 км, каттик қопламали автомобиль йўллар уз. 10988 км (2002). 16 олий ўқув юрти, 8 музей, 7 театр, филармония, цирк, кимиз б-н даволайдиган Манич иклим курорти, Вёшенская курорти ва 12 санаторий мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.