Ruanda
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–280-b. — ziyouz.com
Ruanda (Rwanda), Ruanda Respublikasi (Republique Rwandaise) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Mayd. 26,3 ming km2. Aholisi 7,4 mln. kişi (2002). Poytaxti — Kigali ş. Ma'muriy jihatdan 12 prefektura (prefecture)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. R. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1995 y. 5 mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Pol Kagame). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Ötiş davri milliy majlisi, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. R. yer yuzasi vodiylar b-n parçalangan yassitoğlik (1500—2000 m), asosan, tokembriy kristalli va metamorfik jinslardan iborat. Yassitoğlikning 2500—3000 m gaça kötarilgan ğarbiy çekkasi Kivu köliga tik tuşgan. Şim. ğarbda Virunga vulkanli toği (eng baland nuqtasi Karisimbi toği, 4507 m) joylaşgan. Iqlimi subekvatorial, mavsumiy nam iklim. Yillik örtaça t-ra 20—21°, yoğin 1000—1500 mm (Virunga toğlarida 2000 mm gaça). Daryo tarmoği ziç, yirik daryosi — Kagera Nil havzasiga mansub. Toğ kizil tuproklarda savanna tipidagi ösimlik köp, toğ yon bağirlari doim yaşil örmonlar b-n krplangan. Yirik hayvonlarning köpçiligi Kagera (kiyikning har xil turlari, buyvol, karkidon, zebra, şer, fil, begemot, timsoh) va Virunga (toğ gorillasi) milliy boğlari hamda qöriqxonalarda saqlanib qolgan.
Ahelisining aksariyatini bantu tillarida sözlaşuvçi ruanda, rundi xalqlari va tva pigmeylari taşkil etadi. Bundan taşqari, asosan, şaharlarda suaxili, luba va sudan arablari, vallonlar va b. yaşaydi. Rasmiy tillar — kinyaruanda, fransuz va ingliz tillari. Aholining 3/5 qismi mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. 2/5 qismi — xristian (asosan, katoliklar), ozroq sunniy musulmonlar ham bor. Şahar aholisi 5,8%. Yirik şaharlari: Kigali, Butare, Nyanza, Giseni.
Tarixi. R.ning qad. va örta asrlar tarixi kam örganilgan. Tadqiqotçilarning fikriça, mil. 2ming yillikning 1-yarmida bu joyga xutular, taxm. 16-a.da tutsi köçmançi çorvadorlari köçib kelgan. 16-a.da taşkil topgan ilk davlat tuzilmasiga oliy hukmdor (mvami) boşçilik qilgan, tutsilar ustunlik mavqeida bölgan. Şim.dagi xutularning alohida manzilgoxlari mvami hokimiyatini tan olişdan boş tortgan. 19-a. 2-yarmida R. xududida markazlaşgan davlat paydo böldi. U Kigeri Rvabugiri qirolligi davri (1853— 95)da birmunça yuksalib, çegarasi kengaydi. Uning vorisi Yuxa Musinga davri (1895— 1931)da mamlakatni mustamlakaçilar bosib oldi.
1890-y.larda R.ga nemislar kirib kela boşladi. Kirol Musinga nemis rezidentligini tan oldi. R. Germaniya Şarqiy Afrikasiga qöşib yuborildi. 1-jahon uruşi yillarida R.ni Belgiya qöşinlari işğol qildi (1916). Uruşdan söng R. qöşnisi Burundi b-n Belgiyaning RuandaUrundi mandatli hududiga aylantirildi. 1925 y.da esa u ma'muriy jihatdan Belgiya Kongosi b-n birlaştirilib, alohida vitsegeneral gubernatorlikka ajratildi. 1946 y. dek.da BMT RuandaUrundini Belgiya vasiyligidagi hududdeb e'lon qiddi. 50-y.larningoxiridan ozodlik harakati avj oldi. Xutu ozodlik harakati (Parmexutu), Ruanda milliy ittifoqi va b. partiyalar taşkil topdi. 1960 y. oxirida R. muvaqqat hukumati, 1961 y. 28 yanv.da monarxiya tugatilib, R. respublikasi tuzildi. 1961 y. parlament saylovida Parmexutu partiyasi ğalaba qozondi. 1962 y. 1 iyulda R. mustaqil davlat deb e'lon qilindi.
1990 y. okt.da asosan tutsi elatidan taşkil topgan R. vatanparvarlik fronti Uganda hududidan harakat boşlab, xutu elatiga mansub J. Xabiarimana rejimini ağdarib taşlaşga urindi. Bu harakat xutu va tutsilar örtasidagi etnik mojaro tusini oldi. 1993 y. prezident J. Xabiarimana aviatsiya falokatida halok böldi. 1994 y. 17 iyulda R. vatanparvarlik fronti ötiş davri uçun milliy birlik hukumati tarkibini e'lon qildi. Mamlakat aholisining köpçiligini taşkil etuvçi xutu elatiga mansub Paster Bizimungu 5 y. muddatga R. prezidenta etib tayinlandi. 2000 y. 17 apr.da xukumat b-n parlamentning qöşma majlisida tutsi elatining vakili Pol Kagame prezident lavozimiga saylandi. R. — 1962 y. dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 iyul — Mustaqillik kuni (1962).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Demokratiya va taraqqiyot uçun respublikaçilar milliy harakati, 1975 y. taşkil etilgan; Respublikaçilar demokratik harakati, 1957 y. tuzilgan; R. vatanparvarlik harakati 1987 y. asos solingan; Xristiandemokratik partiya, 1990 y. taşkil topgan. R. mehnatkaşlari millim kasaba uyuşma birlaşmasi, 1985 y. asos solingan.
Xöjaligi. R. — agrar mamlakat. Iqtisodiyotning asosini q.x. taşkil etadi, bu tarmoq eksport kilinadigan ekinlar mahsuloti yetiştirişga va q.x. xom aşyosini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Sanoatning konçilik, qayta işlaş va gidroenergetika tarmoklari vujudga kela boşladi. 1997 y. yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 36%, sanoatning uluşi 24%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 40%ni taşkil kildi.
Qişloq xöjaligi mahsuloti mamlakat eksportining 80%ni taşkil qiladi. Ayni vaqtda q.x. oldiga mamlakatni oziq-ovqat b-n töla ta'minlaş vazifasi qöyilgan. Mayda xususiy yer egaligi ustun. Mamlakat hududining 42% (1,25 mln.gektar) yerida dehqonçilik qilinadi. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: oq jöxori, batat, maniok, loviya, makkajöxori, kartoşka, banan, şoli. Eksport uçun kofe (baland toğli joylarda «arabika», pastroq va issiq joylarda «robusta»), çoy, piretrum, şuningdek, paxta yetiştiriladi, xin daraxti ekiladi. Yaylov çorvaçiligida qoramol, eçki, qöy, çöçqa, xonaki parranda boqiladi. 13 ming ga tabiiy örmon, 90 ming ga daraxtzor bor. Baliqçilik suyet rivojlangan.
Sanoatida konçilik muhim örin olgan. Mamlakat markaziy va ğarbiy qismlarida qalay, şim.da volfram, Ruxengeri atrofida tantalit, berilliy, oltin kazib olinadi. Kofe, çoy, tamakini kayta işlaydigan, spirtsiz içimliklar, qandşakar, çarm, gugurt, poyabzal, plastmassa buyumlar, kir yuviş va kosmetika vositalari, böyoqlar işlab çiqaradigan, tikuvçilik, korxonalari bor. Sement va ğişt zdlari qurilgan. Yiliga örtaça 166 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.
T.y.lar yöq. Yuk taşişda avtomobil transporti asosiy rol öynaydi. Avtomobil yöllari uz. 8,1 ming km. Kigali yaqinida Kamembe xalqaro aeroporti bor. Çetga kofe, çoy, mineral xom aşyo, xinin, piretrum, xom teri çikaradi, çetdan iste'mol mollari, transport vositalari va maşinauskunalar, issiklik va elektr energiyasi, binokorlik aşyolari oladi. Taşqi savdodagi xamkorlari: Belgiya, Germaniya, Fransiya, AQŞ va b. Pul birligi — ruanda franki.
Tibbiy xizmati, maorifi va ilmiy muassasalari. Davlat kasalxonalari b-n birga xususiy şifoxonalar ham bor. Vraçlar Butare un-tining tibbiyot f-tida tayyorlanadi. Xalqtabobati masalalari (asosan, mamlakatdagi şifobaxş ösimliklarni örganiş) b-n şuğullanuvçi tadqiqot markazi tuzilgan. Davlatga qaraşli dastlabki dunyoviy öquv yurtlari 1950-y.larda oçildi. Zamonaviy maorif tizimi 7 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy va bepul ta'limni joriy etiş töğrisidagi 1985 y. krnuniga asoslanadi. 8 y.lik örta maktabda kinyaruanda tilida öqitiladi, fransuz tili ham örgatiladi. Oliy maktabda ta'lim fransuz tilida olib boriladi. Kasbhunar va texnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida 6 y. davomida amalga oşiriladi. Oliy öquv yurtlari: Ruanda un-ti (1963 y.da asos solingan), Milliy ped. instituta (1966), Tibbiyot in-ti (1969), Texnika kolleji (1959), Iqtisodiyotstatistika in-ti (1975). un-t kutubxonasi, R. Geologiya mahkamasining kutubxonasi, Butareda Milliy muzey mavjud. Bir qança ilmiy tadqiqot intlari va markazlari, R. Madaniyat akademiyasi işlaydi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. «Kinyamateka», («Gazeta», kinyaruanda va fransuz tillarida 2 haftada bir marta çikadigan gaz., 1933 y.dan), «Revyu dialog» («Muloqot jurnali», fransuz tilida çikadigan oylik jur., 1967 y.dan), «Relev» («Örinbosar», hukumat axborot mahkamasi tomonidan fransuz tilida çiqariladigan oylik jur., 1976 y.dan). R. axborot agentligi hukumat mahkamasi bölib, 1977 y. taşkil etilgan. R. radiosi (1961 y. taşkil etilgan) va R. televideniyesi hukumat nazoratida işlaydi.
Adabiyoti oğzaki xalq ijodiyoti, ayniqsa, şe'riyatdan boşlangan. Turli davrlarga mansub tanikli şoirlari: Maguta (17-a.), Bagozori, Musare, Semidorogo (18-a.), Bamenya, Bikvakvanya, Sekarama, Munyanganzo (19-a.). R. ning yozma adabiyoti 20-a.da vujudga keldi. Uning asosçisi — faylasuf sotsiolog A. Kagame xalq oğzaki ijodiyoti namunalarini töplagan, fransuz, kinyaruanda tillarida ilmiy asarlar naşr etgan va ona tilida dostonlar yozgan. Fransuz tilida ijod qiluvçi adib J. S. Naygizikining «Ruanda eskapadasi», «Öttiz yoşimdagi kulfatlarim» romanlari maşhur. 20-a. ning oxirlarida adabiyot maydoniga kirib kelgan adib Viktoriya Kantengva, Agnes Niyonkinda fransuz tilida, şoir B. Nkiylinngon kinyaruanda tilida ijod qila boşladi. Dramaturgiyasi ilk rivojlaniş bosqiçida turibdi (J. S. Naygizikining «Optimist» pyesasi va b.).
Me'morligi va amaliy san'ati. R. xalqlarining asosiy turar joylari aylana tarxli, yoğoç sinçli, qamiş tomli guvalak kulbalardan iborat. Ayrim joylarda ğiştdan ikki nişabli, çerepitsa tomli, peşayvonli va derazali uylar ham qurilgan. Faqat Kigali va Butare ş.larida yevropaça uylar paydo böla boşladi. Badiiy hunarmandçilikda savat, böyra, gilam töqiş va rözğor anjomlari yasaş, ularga oq, qora, qizil gullar soliş, yoğoçsozlik, kulolçilik rivojlangan.
Musiqasi. Musiqa madaniyati xutu va tutsilar hamda tva pigmeylari musiqasini öz içiga oladi, çolğudan köra tovuş ustunlik qilişi uning öziga xos xususiyatidir. Qöşiq turlari xilma-xil — yakkaxonlik b-n yoki köpçilik bölib aytiladigan qöşiqlar, erkaklar va ayollar quşiqlari. Çolğular orasida torli, şu jumladan, 7—8 torli inanga deb atalgan sitra, umuduli yoki umunaxi, 1 torli iningiti skripkasi, qamiş, bambuk yoki yoğoçdan yasalgan 2 — 4 teşikli umvirongi, kiyik şoxidan yasaladigan ixembe fleytasi, 1 membranali ingaraba, 2 membranali ingana barabanlari, şuningdek, turli qönğiroq, şaqildoqlar bor. R. musiqa madaniyati kup jihatdan uz an'analarini saklab krlgan va unda, umuman, Yevropa musiqasining ta'siri juda kam.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУАНДА (Rwanda), Руанда Республикаси (Republique Rwandaise) — Шарқий Африкадаги давлат. Майд. 26,3 минг км2. Аҳолиси 7,4 млн. киши (2002). Пойтахти — Кигали ш. Маъмурий жиҳатдан 12 префектура (prefecture)ra бўлинади.
Давлат тузуми. Р. — республика. Амалдаги конституцияси 1995 й. 5 майда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Поль Кагаме). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Ўтиш даври миллий мажлиси, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Р. ер юзаси водийлар б-н парчаланган ясситоғлик (1500—2000 м), асосан, токембрий кристалли ва метаморфик жинслардан иборат. Ясситоғликнинг 2500—3000 м гача кўтарилган ғарбий чеккаси Киву кўлига тик тушган. Шим. ғарбда Вирунга вулканли тоғи (энг баланд нуқтаси Карисимби тоғи, 4507 м) жойлашган. Иқлими субэкваториал, мавсумий нам иклим. Йиллик ўртача т-ра 20—21°, ёғин 1000—1500 мм (Вирунга тоғларида 2000 мм гача). Дарё тармоғи зич, йирик дарёси — Кагера Нил ҳавзасига мансуб. Тоғ кизил тупрокларда саванна типидаги ўсимлик кўп, тоғ ён бағирлари доим яшил ўрмонлар б-н крпланган. Йирик ҳайвонларнинг кўпчилиги Кагера (кийикнинг ҳар хил турлари, буйвол, каркидон, зебра, шер, фил, бегемот, тимсоҳ) ва Вирунга (тоғ горилласи) миллий боғлари ҳамда қўриқхоналарда сақланиб қолган.
Аҳэлисининг аксариятини банту тилларида сўзлашувчи руанда, рунди халқлари ва тва пигмейлари ташкил этади. Бундан ташқари, асосан, шаҳарларда суахили, луба ва судан араблари, валлонлар ва б. яшайди. Расмий тиллар — киньяруанда, француз ва инглиз тиллари. Аҳолининг 3/5 қисми маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. 2/5 қисми — христиан (асосан, католиклар), озроқ сунний мусулмонлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 5,8%. Йирик шаҳарлари: Кигали, Бутаре, Ньянза, Гисеньи.
Тарихи. Р.нинг қад. ва ўрта асрлар тарихи кам ўрганилган. Тадқиқотчиларнинг фикрича, мил. 2минг йилликнинг 1-ярмида бу жойга хутулар, тахм. 16-а.да тутси кўчманчи чорвадорлари кўчиб келган. 16-а.да ташкил топган илк давлат тузилмасига олий ҳукмдор (мвами) бошчилик қилган, тутсилар устунлик мавқеида бўлган. Шим.даги хутуларнинг алоҳида манзилгохлари мвами ҳокимиятини тан олишдан бош тортган. 19-а. 2-ярмида Р. худудида марказлашган давлат пайдо бўлди. У Кигери Рвабугири қироллиги даври (1853— 95)да бирмунча юксалиб, чегараси кенгайди. Унинг вориси Юха Мусинга даври (1895— 1931)да мамлакатни мустамлакачилар босиб олди.
1890-й.ларда Р.га немислар кириб кела бошлади. Кирол Мусинга немис резидентлигини тан олди. Р. Германия Шарқий Африкасига қўшиб юборилди. 1-жаҳон уруши йилларида Р.ни Бельгия қўшинлари ишғол қилди (1916). Урушдан сўнг Р. қўшниси Бурунди б-н Бельгиянинг РуандаУрунди мандатли ҳудудига айлантирилди. 1925 й.да эса у маъмурий жиҳатдан Бельгия Конгоси б-н бирлаштирилиб, алоҳида вицегенерал губернаторликка ажратилди. 1946 й. дек.да БМТ РуандаУрундини Бельгия васийлигидаги ҳудуддеб эълон қидди. 50-й.ларнингохиридан озодлик ҳаракати авж олди. Хуту озодлик ҳаракати (Пармехуту), Руанда миллий иттифоқи ва б. партиялар ташкил топди. 1960 й. охирида Р. муваққат ҳукумати, 1961 й. 28 янв.да монархия тугатилиб, Р. республикаси тузилди. 1961 й. парламент сайловида Пармехуту партияси ғалаба қозонди. 1962 й. 1 июлда Р. мустақил давлат деб эълон қилинди.
1990 й. окт.да асосан тутси элатидан ташкил топган Р. ватанпарварлик фронти Уганда ҳудудидан ҳаракат бошлаб, хуту элатига мансуб Ж. Хабиаримана режимини ағдариб ташлашга уринди. Бу ҳаракат хуту ва тутсилар ўртасидаги этник можаро тусини олди. 1993 й. президент Ж. Хабиаримана авиация фалокатида ҳалок бўлди. 1994 й. 17 июлда Р. ватанпарварлик фронти ўтиш даври учун миллий бирлик ҳукумати таркибини эълон қилди. Мамлакат аҳолисининг кўпчилигини ташкил этувчи хуту элатига мансуб Пастер Бизимунгу 5 й. муддатга Р. президента этиб тайинланди. 2000 й. 17 апр.да хукумат б-н парламентнинг қўшма мажлисида тутси элатининг вакили Поль Кагаме президент лавозимига сайланди. Р. — 1962 й. дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 июль — Мустақиллик куни (1962).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Демократия ва тараққиёт учун республикачилар миллий ҳаракати, 1975 й. ташкил этилган; Республикачилар демократик ҳаракати, 1957 й. тузилган; Р. ватанпарварлик ҳаракати 1987 й. асос солинган; Христиандемократик партия, 1990 й. ташкил топган. Р. меҳнаткашлари миллим касаба уюшма бирлашмаси, 1985 й. асос солинган.
Хўжалиги. Р. — аграр мамлакат. Иқтисодиётнинг асосини қ.х. ташкил этади, бу тармоқ экспорт килинадиган экинлар маҳсулоти етиштиришга ва қ.х. хом ашёсини қайта ишлашга ихтисослашган. Саноатнинг кончилик, қайта ишлаш ва гидроэнергетика тармоклари вужудга кела бошлади. 1997 й. ялпи ички маҳсулотда қ.х. улуши 36%, саноатнинг улуши 24%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 40%ни ташкил килди.
Қишлоқ хўжалиги маҳсулоти мамлакат экспортининг 80%ни ташкил қилади. Айни вақтда қ.х. олдига мамлакатни озиқ-овқат б-н тўла таъминлаш вазифаси қўйилган. Майда хусусий ер эгалиги устун. Мамлакат ҳудудининг 42% (1,25 млн.гектар) ерида деҳқончилик қилинади. Асосий озиқ-овқат экинлари: оқ жўхори, батат, маниок, ловия, маккажўхори, картошка, банан, шоли. Экспорт учун кофе (баланд тоғли жойларда «арабика», пастроқ ва иссиқ жойларда «робуста»), чой, пиретрум, шунингдек, пахта етиштирилади, хин дарахти экилади. Яйлов чорвачилигида қорамол, эчки, қўй, чўчқа, хонаки парранда боқилади. 13 минг га табиий ўрмон, 90 минг га дарахтзор бор. Балиқчилик сует ривожланган.
Саноатида кончилик муҳим ўрин олган. Мамлакат марказий ва ғарбий қисмларида қалай, шим.да вольфрам, Рухенгери атрофида танталит, бериллий, олтин казиб олинади. Кофе, чой, тамакини кайта ишлайдиган, спиртсиз ичимликлар, қандшакар, чарм, гугурт, пойабзал, пластмасса буюмлар, кир ювиш ва косметика воситалари, бўёқлар ишлаб чиқарадиган, тикувчилик, корхоналари бор. Цемент ва ғишт здлари қурилган. Йилига ўртача 166 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.
Т.й.лар йўқ. Юк ташишда автомобиль транспорти асосий роль ўйнайди. Автомобиль йўллари уз. 8,1 минг км. Кигали яқинида Камембе халқаро аэропорти бор. Четга кофе, чой, минерал хом ашё, хинин, пиретрум, хом тери чикаради, четдан истеъмол моллари, транспорт воситалари ва машинаускуналар, иссиклик ва электр энергияси, бинокорлик ашёлари олади. Ташқи савдодаги хамкорлари: Бельгия, Германия, Франция, АҚШ ва б. Пул бирлиги — руанда франки.
Тиббий хизмати, маорифи ва илмий муассасалари. Давлат касалхоналари б-н бирга хусусий шифохоналар ҳам бор. Врачлар Бутаре ун-тининг тиббиёт ф-тида тайёрланади. Халқтабобати масалалари (асосан, мамлакатдаги шифобахш ўсимликларни ўрганиш) б-н шуғулланувчи тадқиқот маркази тузилган. Давлатга қарашли дастлабки дунёвий ўқув юртлари 1950-й.ларда очилди. Замонавий маориф тизими 7 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий ва бепул таълимни жорий этиш тўғрисидаги 1985 й. крнунига асосланади. 8 й.лик ўрта мактабда киньяруанда тилида ўқитилади, француз тили ҳам ўргатилади. Олий мактабда таълим француз тилида олиб борилади. Касбҳунар ва техника таълими бошланғич мактаб негизида 6 й. давомида амалга оширилади. Олий ўқув юртлари: Руанда ун-ти (1963 й.да асос солинган), Миллий пед. института (1966), Тиббиёт ин-ти (1969), Техника коллежи (1959), Иқтисодиётстатистика ин-ти (1975). ун-т кутубхонаси, Р. Геология маҳкамасининг кутубхонаси, Бутареда Миллий музей мавжуд. Бир қанча илмий тадқиқот интлари ва марказлари, Р. Маданият академияси ишлайди.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. «Киньяматека», («Газета», киньяруанда ва француз тилларида 2 ҳафтада бир марта чикадиган газ., 1933 й.дан), «Ревю диалог» («Мулоқот журнали», француз тилида чикадиган ойлик жур., 1967 й.дан), «Релев» («Ўринбосар», ҳукумат ахборот маҳкамаси томонидан француз тилида чиқариладиган ойлик жур., 1976 й.дан). Р. ахборот агентлиги ҳукумат маҳкамаси бўлиб, 1977 й. ташкил этилган. Р. радиоси (1961 й. ташкил этилган) ва Р. телевидениеси ҳукумат назоратида ишлайди.
Адабиёти оғзаки халқ ижодиёти, айниқса, шеъриятдан бошланган. Турли даврларга мансуб таникли шоирлари: Магута (17-а.), Багозори, Мусаре, Семидорого (18-а.), Баменья, Биквакванья, Секарама, Муньянганзо (19-а.). Р. нинг ёзма адабиёти 20-а.да вужудга келди. Унинг асосчиси — файласуф социолог А. Кагаме халқ оғзаки ижодиёти намуналарини тўплаган, француз, киньяруанда тилларида илмий асарлар нашр этган ва она тилида достонлар ёзган. Француз тилида ижод қилувчи адиб Ж. С. Найгизикининг «Руанда эскападаси», «Ўттиз ёшимдаги кулфатларим» романлари машҳур. 20-а. нинг охирларида адабиёт майдонига кириб келган адиб Виктория Кантенгва, Агнес Нийонкинда француз тилида, шоир Б. Нкийлиннгон киньяруанда тилида ижод қила бошлади. Драматургияси илк ривожланиш босқичида турибди (Ж. С. Найгизикининг «Оптимист» пьесаси ва б.).
Меъморлиги ва амалий санъати. Р. халқларининг асосий турар жойлари айлана тархли, ёғоч синчли, қамиш томли гувалак кулбалардан иборат. Айрим жойларда ғиштдан икки нишабли, черепица томли, пешайвонли ва деразали уйлар ҳам қурилган. Фақат Кигали ва Бутаре ш.ларида европача уйлар пайдо бўла бошлади. Бадиий ҳунармандчиликда сават, бўйра, гилам тўқиш ва рўзғор анжомлари ясаш, уларга оқ, қора, қизил гуллар солиш, ёғочсозлик, кулолчилик ривожланган.
Мусиқаси. Мусиқа маданияти хуту ва тутсилар ҳамда тва пигмейлари мусиқасини ўз ичига олади, чолғудан кўра товуш устунлик қилиши унинг ўзига хос хусусиятидир. Қўшиқ турлари хилма-хил — яккахонлик б-н ёки кўпчилик бўлиб айтиладиган қўшиқлар, эркаклар ва аёллар қушиқлари. Чолғулар орасида торли, шу жумладан, 7—8 торли инанга деб аталган цитра, умудули ёки умунахи, 1 торли инингити скрипкаси, қамиш, бамбук ёки ёғочдан ясалган 2 — 4 тешикли умвиронги, кийик шохидан ясаладиган ихембе флейтаси, 1 мембранали ингараба, 2 мембранали ингана барабанлари, шунингдек, турли қўнғироқ, шақилдоқлар бор. Р. мусиқа маданияти куп жиҳатдан уз анъаналарини саклаб крлган ва унда, умуман, Европа мусиқасининг таъсири жуда кам.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.