Rubidiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281-b. — ziyouz.com
Rubidiy [lot. rubidus — qizil, töq kizil (spektrning qizil qismi çiziklari böyiça kaşf etilgan), lot. Rubidium], Rb — Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 37, at.m. 85,4678. Tabiiy izotoplarining massa sonlari 85 (72, 15%) va 87 (27,85%). 10 dan ortiq sun'iy radioaktiv izotoplari olingan.
R. Bunzen va G. Kirxgof 1861 y.da Germaniyadagi Dyurkgeym mineral suvini spektral analiz qilib, R.ni kaşf etganlar. Bunzen 1863 y.da metall R.ni olişga muvaffaq bölgan. R. birikmalari tabiatda kaliy birikmalari b-n birga uçraydi, u Yer pöstining massa jihatidan 3,110~2%ini taşkil qiladi. R. ning ion radiusi kaliy va seziyning ion radiuslariga yaqin bölganligi uçun bu element birikmalari özaro izomorfdir.
R. suyultirilgan rubidiy xloridni elektroliz qilib olinadi. R. işqoriy metallar jumlasiga kiradi. R. juda yumşoq, kumuş rang — oq metall. Suyuklaniş trasi 39,5°, qaynaş trasi 685°, ziçligi 1,248 g/sm3. R. sanoatda karnallit va lepidolitdan ajratib olinadi. Kimyoviy jihatdan juda faol; suv va kislotalar b-n reaksiyaga kirişganida portlaş yuz beradi. Birikmalarida +1 valentli. Kislorod b-n rubidiy peroksid Rb2O2 va rubidiy giperoksid RbO2 hosil qiladi. R.ning gidroksidi RbOH kuçli işkorlar jumlasiga kiradi. R. juda köp elementlar b-n bevosita birikadi. R. gidrid RbH beqaror birikma. Uning nitridi Rb3N bilvosita yöl b-n hosil qilinadi. R.ning Rb2C2 tarkibli karbidi, Rb2S tarkibli sulfidi bor. R. ba'zi metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. Kizdirilsa yoki yoritilsa, özidan elektronlar çiqaradi. Metall holatdagi R. havosiz muhitda berk idişlarda saqlanadi. Qattiq holatdagi R. gidroksidga ozon ta'sir ettirilsa, juda kuçli oksidlovçi R. ozonid RbO3 hosil böladi. R. 300°da grafit b-n qizdirilganida RbCg va RbC]6 tarkibli R. grafitidlar kelib çiqadi.
R., asosan, kunduzgi lampalar i.ç.da, vakuum texnikasida (gazyutgiç) va b. soxalarda işlatiladi, ionli raketalar uçun seziy kabi kelajagi porloq «yonilği» hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУБИДИЙ [лот. rubidus — қизил, тўқ кизил (спектрнинг қизил қисми чизиклари бўйича кашф этилган), лот. Rubidium], Rb — Менделеев даврий системасининг 1 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 37, ат.м. 85,4678. Табиий изотопларининг масса сонлари 85 (72, 15%) ва 87 (27,85%). 10 дан ортиқ сунъий радиоактив изотоплари олинган.
Р. Бунзен ва Г. Кирхгоф 1861 й.да Германиядаги Дюркгейм минерал сувини спектрал анализ қилиб, Р.ни кашф этганлар. Бунзен 1863 й.да металл Р.ни олишга муваффақ бўлган. Р. бирикмалари табиатда калий бирикмалари б-н бирга учрайди, у Ер пўстининг масса жиҳатидан 3,110~2%ини ташкил қилади. Р. нинг ион радиуси калий ва цезийнинг ион радиусларига яқин бўлганлиги учун бу элемент бирикмалари ўзаро изоморфдир.
Р. суюлтирилган рубидий хлоридни электролиз қилиб олинади. Р. ишқорий металлар жумласига киради. Р. жуда юмшоқ, кумуш ранг — оқ металл. Суюкланиш траси 39,5°, қайнаш траси 685°, зичлиги 1,248 г/см3. Р. саноатда карналлит ва лепидолитдан ажратиб олинади. Кимёвий жиҳатдан жуда фаол; сув ва кислоталар б-н реакцияга киришганида портлаш юз беради. Бирикмаларида +1 валентли. Кислород б-н рубидий пероксид Rb2O2 ва рубидий гипероксид RbO2 ҳосил қилади. Р.нинг гидроксиди RbOH кучли ишкорлар жумласига киради. Р. жуда кўп элементлар б-н бевосита бирикади. Р. гидрид RbH беқарор бирикма. Унинг нитриди Rb3N билвосита йўл б-н ҳосил қилинади. Р.нинг Rb2C2 таркибли карбиди, Rb2S таркибли сульфиди бор. Р. баъзи металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. Киздирилса ёки ёритилса, ўзидан электронлар чиқаради. Металл ҳолатдаги Р. ҳавосиз муҳитда берк идишларда сақланади. Қаттиқ ҳолатдаги Р. гидроксидга озон таъсир эттирилса, жуда кучли оксидловчи Р. озонид RbO3 ҳосил бўлади. Р. 300°да графит б-н қиздирилганида RbCg ва RbC]6 таркибли Р. графитидлар келиб чиқади.
Р., асосан, кундузги лампалар и.ч.да, вакуум техникасида (газютгич) ва б. сохаларда ишлатилади, ионли ракеталар учун цезий каби келажаги порлоқ «ёнилғи» ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.