Rubob
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 282–283-b. — ziyouz.com
Rubob (arab.) — torli çolğu musiqa asbobi. Noxun (mediator) b-n çertib çalinadi. Örta asrdan Şarq (Eron, Afğoniston, Örta Osiyo) xalqlarida keng tarqalgan. Ba'zi olimlar fikriga köra, qad. 2 torli kamonli rebabdan zamonaviy skripka yuzaga kelgan. Hozir, asosan, 3 xili mavjud: qaşqar R.i, afğon (yoki buxoro) R.i va pomir R.i.
Qaşqar rubob i ninguz. 80—100 sm, çömiçsimon kosasi tut va b. qattiq daraxt ğölaçalaridan öyib yasaladi va ustiga teri krplanadi. Dastasi uzun, uçi orqasiga qayrilgan bölib, kosadan boşlanadigan joyida qöçqor şoxiga öxşaş 2 ta gajagi mavjud. Dastasidagi pardalari (19 tadan 23 tagaça, oldin içakdan, hozir metalldan qilinadi) xromatik tovuşqatorni taşkil qiladi. Qaşqar R. ining 5 ta tori, odatda, kvartakvinta oraliğida sozlanadi. Diapazoni 3 oktavaga yaqin. Tovuşi jarangdor. Ijroçilikni özlaştiriş birmunça yengilligi, mohir R.çi — sozandalar (M. Mirzayev va b.)ning yetişib çiqişi bu sozning 1940- y.lardan Özbekiston va Tojikistonda havaskor va professional sozandalar orasida ommaviylaşuviga sabab bölgan. Qaşqar R.ining qayta işlangan zamonaviy turi R. prima öz imkoniyatlari b-n rus domrasiga yaqin, 4 metall tori kvinta oraliğida sozlanadi. Orkestrda va yakka soz sifatida işlatiladi.
Özbek bastakorlaridan M. Mirzayev, sozandalaridan A. Boboxonov, N. Qulabdullayev, kompozitorlardan I. Xamroyev, M. Bafoyev va b. qaşqar R.i uçun turli janrlarda asarlar yaratişgan.
Afğon rubobining dastasi kalta (8—10 sm), uçi bir oz qayrilgan. Rezonatori nihoyatda katta (kengligi 20 sm gaça, çuq. 30 sm gaça, umumiy uz. 80 sm gaça). Korpusi b-n dastasi bir butun yoğoç bölagidan öyib işlanadi. Korpusining örta qismining 2 yoni öyilgan. Pastki qismi teri b-n, yuqrrisi taxtaça b-n krplanadi. Dastasiga, odatda, 4—5 ta asosiy parda, taxta qoplamasiga 6—7 ta qöşimça xas pardalar örnatiladi. Kvartaga sozlanadigan 5 ta asosiy tordan taşqari, yon quloqlarga tortilgan 10—11 yordamçi (aks sado beruvçi) torlari bor. 2 oktava diapazonidagi diatonik tovuşkatoriga ega. Asosan, professional sozandalar tomonidan yakka soz sifatida va turli ansambllar tarkibida qöllaniladi. Pomir rubobining kosasi qaşqar R.idan bir oz kattaroq, dastasi kaltaroq va yögonroq bölib, unga pardalar boğlanmaydi. Dastasi kosasi b-n bir butun yoğoç bölagidan yöniladi. Kosasining pastki qismi yupqa taxtaça b-n berkitiladi. Kvartakvinta oraliğida sozlanadigan 5 ta asosiy torlaridan taşkari yon quloqqa boğlanadigan tori böladi. U baland sozlanib, ma'lum tasviriy vosita sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУБОБ (араб.) — торли чолғу мусиқа асбоби. Нохун (медиатор) б-н чертиб чалинади. Ўрта асрдан Шарқ (Эрон, Афғонистон, Ўрта Осиё) халқларида кенг тарқалган. Баъзи олимлар фикрига кўра, қад. 2 торли камонли ребабдан замонавий скрипка юзага келган. Ҳозир, асосан, 3 хили мавжуд: қашқар Р.и, афғон (ёки бухоро) Р.и ва помир Р.и.
Қашқар рубоб и нингуз. 80—100 см, чўмичсимон косаси тут ва б. қаттиқ дарахт ғўлачаларидан ўйиб ясалади ва устига тери крпланади. Дастаси узун, учи орқасига қайрилган бўлиб, косадан бошланадиган жойида қўчқор шохига ўхшаш 2 та гажаги мавжуд. Дастасидаги пардалари (19 тадан 23 тагача, олдин ичакдан, ҳозир металлдан қилинади) хроматик товушқаторни ташкил қилади. Қашқар Р. ининг 5 та тори, одатда, квартаквинта оралиғида созланади. Диапазони 3 октавага яқин. Товуши жарангдор. Ижрочиликни ўзлаштириш бирмунча енгиллиги, моҳир Р.чи — созандалар (М. Мирзаев ва б.)нинг етишиб чиқиши бу сознинг 1940- й.лардан Ўзбекистон ва Тожикистонда ҳаваскор ва профессионал созандалар орасида оммавийлашувига сабаб бўлган. Қашқар Р.ининг қайта ишланган замонавий тури Р. прима ўз имкониятлари б-н рус домрасига яқин, 4 металл тори квинта оралиғида созланади. Оркестрда ва якка соз сифатида ишлатилади.
Ўзбек бастакорларидан М. Мирзаев, созандаларидан А. Бобохонов, Н. Қулабдуллаев, композиторлардан И. Хамроев, М. Бафоев ва б. қашқар Р.и учун турли жанрларда асарлар яратишган.
Афғон рубобининг дастаси калта (8—10 см), учи бир оз қайрилган. Резонатори ниҳоятда катта (кенглиги 20 см гача, чуқ. 30 см гача, умумий уз. 80 см гача). Корпуси б-н дастаси бир бутун ёғоч бўлагидан ўйиб ишланади. Корпусининг ўрта қисмининг 2 ёни ўйилган. Пастки қисми тери б-н, юқрриси тахтача б-н крпланади. Дастасига, одатда, 4—5 та асосий парда, тахта қопламасига 6—7 та қўшимча хас пардалар ўрнатилади. Квартага созланадиган 5 та асосий тордан ташқари, ён қулоқларга тортилган 10—11 ёрдамчи (акс садо берувчи) торлари бор. 2 октава диапазонидаги диатоник товушкаторига эга. Асосан, профессионал созандалар томонидан якка соз сифатида ва турли ансамбллар таркибида қўлланилади. Помир рубобининг косаси қашқар Р.идан бир оз каттароқ, дастаси калтароқ ва йўгонроқ бўлиб, унга пардалар боғланмайди. Дастаси косаси б-н бир бутун ёғоч бўлагидан йўнилади. Косасининг пастки қисми юпқа тахтача б-н беркитилади. Квартаквинта оралиғида созланадиган 5 та асосий торларидан ташкари ён қулоққа боғланадиган тори бўлади. У баланд созланиб, маълум тасвирий восита сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.