Ruboiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283–284-b. — ziyouz.com
Ruboiy (arab. — törtlik) — Şarq xalqlari şe'riyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin ğoyaviybadiiy va şakliy şartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, ta'limiy yoki işqiy mavzudagi şe'r. R. hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boşqa bahrlarda yozilgan törtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. R. qofiyalaniş tartibiga köra ikki xil böladi. Birinçi xil R.larning 1—2—4misralari özaro qofiyalanadi (a-a-b-a şaklida). Mas:
Köpdin berikim yoru diyorim yöqtur,
Bir lahzau bir nafas qarorim yöqtur.
Keldim be sori öz ixtiyorim birla,
Lekin borurimda ixtiyorim yöqtur.
Bobur.
Ikkinçi xil R. da törtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a şaklida).
Mas:
Andin berikim qoşimda yorim yöqtur,
Hijronda juz nolai zorim yöqtur.
Daşt uzra quyun kabi qarorim yöqtur,
Sargaştaligimda ixtiyorim yöqtur.
Navoiy.
R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqçi bölgan fikrning töğri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pişiq bölişini ta'minlaydi. 1-misra —tezisda şoir aytmoqçi bölgan fikr örtaga taşlanadi; 2-misra — antitezisda birinçisiga qarama-qarşi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqçi bölgan xulosa uçun köprik vazifasini ötaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan ğoyaviy xulosa çiqariladi, bu şoirning asosiy ğoyasi hisoblanadi.
R. şaklidagi şe'rlar xalq oğzaki ijodida paydo bölgan, namunalari «Devonu luğotit turk»da uçraydi. Dastlabki R.larni Rudakiy va Şahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-a.) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boşqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqiçga kötarilgan. Navoiy R.larida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy şaklda öz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-a.da Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boşqalar R.ning gözal namunalarini yaratganlar. Hoz. davr özbek adabiyotida Şayxzoda, Şuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yöldoş kabi şoirlar R. yozganlar. Biroq ularning ba'zilari R. vaznida yozilmaganligi uçun dubaytiy yoki törtlik deb ataladi.
Ad.: Orzibekov R., Lirikada kiçik janrlar, T., 1976; Nos i rov O.,Jamolov S, Ziyoviddinov M., Özbek klassik şe'riyati janrlari, T., 1979; Haqqulov I ., Özbek adabiyotida ruboiy, T., 1981.
Begali Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУБОИЙ (араб. — тўртлик) — Шарқ халқлари шеъриятида кенг тарқалган поэтик жанр. Тайин ғоявийбадиий ва шаклий шартларга биноан яратилган 4 мисрадан иборат фалсафий, ахлоқий, таълимий ёки ишқий мавзудаги шеър. Р. ҳазаж бахрида (ахрам ва ахраб вазнларида жами 24 та) ёзилади. Бошқа баҳрларда ёзилган тўртликлар дубайтий, куйланадиганлари эса тарона деб аталади. Р. қофияланиш тартибига кўра икки хил бўлади. Биринчи хил Р.ларнинг 1—2—4мисралари ўзаро қофияланади (а-а-б-а шаклида). Мас:
Кўпдин бериким ёру диёрим йўқтур,
Бир лаҳзау бир нафас қарорим йўқтур.
Келдим бе сори ўз ихтиёрим бирла,
Лекин боруримда ихтиёрим йўқтур.
Бобур.
Иккинчи хил Р. да тўртала мисраси ҳам қофияланади (а-а-а-а шаклида).
Мас:
Андин бериким қошимда ёрим йўқтур,
Ҳижронда жуз нолаи зорим йўқтур.
Дашт узра қуюн каби қарорим йўқтур,
Саргашталигимда ихтиёрим йўқтур.
Навоий.
Р.даги 4 унсур 4 мисрада айтилмоқчи бўлган фикрнинг тўғри, бадиий юксак, композицион жиҳатдан пишиқ бўлишини таъминлайди. 1-мисра —тезисда шоир айтмоқчи бўлган фикр ўртага ташланади; 2-мисра — антитезисда биринчисига қарама-қарши фикр айтилади, бирок, у тезисни исботига хизмат қилади; 3-мисра — моддаи рубоия 4-мисрада айтилмоқчи бўлган хулоса учун кўприк вазифасини ўтайди; 4-мисра — синтезда аввалги 3 мисрадан ғоявий хулоса чиқарилади, бу шоирнинг асосий ғояси ҳисобланади.
Р. шаклидаги шеърлар халқ оғзаки ижодида пайдо бўлган, намуналари «Девону луғотит турк»да учрайди. Дастлабки Р.ларни Рудакий ва Шаҳиди Балхий яратган. Бадриддин алҚавомий (12-а.) араб, форс ва туркий тилларида Р. ёзган. А. Руний, С. Салмон, Ибн Сино, Умар Хайём ва бошқалар Р.нинг моҳияти ва услуб жиҳатдан юксак намуналарини ижод қилганлар. Навоий ижодида эса юқори босқичга кўтарилган. Навоий Р.ларида ҳаётий таассурот, ижтимоий-сиёсий ва фалсафийахлоқий мулоҳазалар юксак бадиий шаклда ўз ифодасини топган. Кейинроқ Бобур бу жанрни ривожлантирган. 19-а.да Мунис, Огаҳий, Комил Хоразмий ва бошқалар Р.нинг гўзал намуналарини яратганлар. Ҳоз. давр ўзбек адабиётида Шайхзода, Шуҳрат, Рамз Бобожон, Толиб Йўлдош каби шоирлар Р. ёзганлар. Бироқ уларнинг баъзилари Р. вазнида ёзилмаганлиги учун дубайтий ёки тўртлик деб аталади.
Ад.: Орзибеков Р., Лирикада кичик жанрлар, Т., 1976; Нос и ров О.,Жамолов С, Зиёвиддинов М., Ўзбек классик шеърияти жанрлари, Т., 1979; Ҳаққулов И ., Ўзбек адабиётида рубоий, Т., 1981.
Бегали Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.