Ruda

Ruda — tarkibida metall yoki uning birikmalari köp miqdorda bölgan tabiiy mineral hosilalar. Ba'zan nometall mineral xom aşyolar (asbest, barit, grafit, oltingugurt) ham R. deb yuritiladi. R. tabiiy boy va kambağal turlarga ajratiladi, şunga qarab uni boyitiş zarurligi belgilanadi. R. bir foydali mineralli — monomineral yoki köp foydali mineralli — polimineral, jumladan, tarkibida sanoat ahamiyatiga ega bölmagan (ya'ni kam miqdorli) minerallar ham böladi. Tarkibida foydali yöldoş minerallar (komponentlar) bölganlari kompleks R.lar deb yuritiladi. R.ning tarkibida bölgan minerallar miqdoriga qarab silikatli, oksidli, sulfidli, karbonatli va aralaş turlari farq qilinadi. Barça tub çökindi, magmatik va metamorfik tog jinslari tarkibida bölgan R.lar tub R.lar deyiladi; dare, köl, dengiz va okean çökindilaridan olinadiganlari soçma R. deb yuritiladi. Qazib oliş va qayta işlaş uçun R.larning qator xossalari ahamiyatga ega: kattikligi, darzliligi, hajmiy oğirligi, eriş harorati, magnit va elektromagnitligi, elektr ötkazuvçanligi, radioaktivligi, eriş va sorbsion xususiyatlari, granulometrik tarkibi va b. Bir joyda joylaşib, atroflari esa boşqa toğ jinslaridan iborat uyum R. tanasi (jism) deb ataladi va u turli (yapaloq, ştokverk, tomirsimon) şakllarga ega. Yaqin joylaşgan bir neçta R. tanalari R. maydoni yoki konini hosil qiladi, R. koni bitta R. tanasidan iborat bölişi ham mumkin. R. konlari qora (temir, marganets, xrom, titan, vanadiy), rangli (mis, qörgoşin, rux, nikel, surma), yengil (alyuminiy), noyob (qalay, volfram, molibden, simob, berilliy, litiy, tantal, niobiy), asl (oltin, platina, kumuş), radioaktiv (uran, toriy, radiy), tarqoq (aktiniy, gafniy, galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy, talliy, tellur, seziy va b.) va nodir metallar konlariga ajratiladi.

Bir neçta R. konlari katta masofaga çözilib joylaşganda rudali mintaqa deb nomlanadi. Mas, Amerikaning Buyuk kumuşli mintakasi Meksikadan Peru va Boliviyagaça davom etgan, Markaziy Afrikaning misli mintakasi Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasida 450 km masofaga çözilib, 150 dan ortiq mis konlarini qamrab olgan; Jan. Amerikaning misli mintaqasi 4 ming km ga çözilib, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Argentina, Çili mamlakatlarida joylaşgan R. konlaridan iborat. Geografik va geologik jihatdan alohida ajralib turgan yakka yoki bir neça R.li formatsiyalarga ega bölgan mintaqa R.li rayon deb ataladi (Mas, Fargona surmasimob rni, AngrenOlmaliq rni, Kizilqum oltin R.li rayoni).