Rul
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 289–290-b. — ziyouz.com
Rul (gollandça — goyeg) — kema, uçiş apparati va relssiz ğildirakli maşinalarni boşqariş qurilmasi: 1) kema ruli — vertikal öq atrofida aylanadigan suyri plastina. Kemani kursda uşlab turiş va suzib ketayotgan paytda buriş uçun xizmat qiladi. Kemaning kuyruğiga (ba'zan, old qismiga) örnatiladi. Suv osti kemalarida bunday vertikal R.dan taşqari kemaning tumşuği va quyruğida gorizontal R.lar ham böladi; 2) uçiş apparati ruli — havo va gaz R.lariga bölinadi. Havo ruli — havoda aerodinamik kuç va aerodinamik moment hosil qilib, uçiş apparatini boşqaradigan xarakatlanuvçi sirt. Gaz ruli — gaz oqimi vujudga keltiradigan tortiş kuçi yönalişini özgartiradigan qurilma. Uçiş davomida havo ruli iş bermagan joylarda gaz ruli işlatiladi. U gaz oqimining tortiş kuçi yönalişini özgartiradigan plastinalardan iborat bölişi, hatto murakkab soplo apparatini taşkil etişi mumkin. Tik kötariladigan va qönadigan samolyotlarda gaz ruli kötariliş va qöniş rejimlarida, raketa va kosmik kemalarda esa uçişning boş uçastkalarida va havosiz böşliqda işlatiladi; 3) relssiz ğildirakli maşinalar (avtomobil, traktor va b.) da rulli boşqaruv (yönalişni özgartiriş mexanizmi) ning buriş elementi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУЛЬ (голландча — гоег) — кема, учиш аппарати ва рельссиз ғилдиракли машиналарни бошқариш қурилмаси: 1) кема рули — вертикал ўқ атрофида айланадиган суйри пластина. Кемани курсда ушлаб туриш ва сузиб кетаётган пайтда буриш учун хизмат қилади. Кеманинг куйруғига (баъзан, олд қисмига) ўрнатилади. Сув ости кемаларида бундай вертикал Р.дан ташқари кеманинг тумшуғи ва қуйруғида горизонтал Р.лар ҳам бўлади; 2) учиш аппарати рули — ҳаво ва газ Р.ларига бўлинади. Ҳаво рули — ҳавода аэродинамик куч ва аэродинамик момент ҳосил қилиб, учиш аппаратини бошқарадиган харакатланувчи сирт. Газ рули — газ оқими вужудга келтирадиган тортиш кучи йўналишини ўзгартирадиган қурилма. Учиш давомида ҳаво рули иш бермаган жойларда газ рули ишлатилади. У газ оқимининг тортиш кучи йўналишини ўзгартирадиган пластиналардан иборат бўлиши, ҳатто мураккаб сопло аппаратини ташкил этиши мумкин. Тик кўтариладиган ва қўнадиган самолётларда газ рули кўтарилиш ва қўниш режимларида, ракета ва космик кемаларда эса учишнинг бош участкаларида ва ҳавосиз бўшлиқда ишлатилади; 3) рельссиз ғилдиракли машиналар (автомобиль, трактор ва б.) да рулли бошқарув (йўналишни ўзгартириш механизми) нинг буриш элементи.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.