Rus-turk uruşlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308-b. — ziyouz.com
Rus-turk uruşlari (18—19-a. lar) — Rossiya b-n Turkiya örtasida Qora dengiz va uning atrofidagi hududlarga egalik qiliş uçun olib borilgan uruşlar:
1) 1735 — 39 y.lardagi uruş. Qora dengizga çiqiş va qrimtatarlarning talonçilik yurişlariga çek qöyiş uçun Rossiya (Avstriya b-n ittifoklikda) tomonidan olib borilgan. Rus qöşinlari Azov, Oçakov, Xotin, Yassini, 2 marta Qrimni egallagan. Belgrad sulh şartnomasi (1739)ga köra, Rossiya Azovni öziga qaytarib olgan;
2)1768 — 74 y.lardagi uruş. Rossiya öz qöşinlarini Polşadan olib çiqib ketişni rad etgandan keyin Turkiya tomonidan boşlangan. Ruslar tomonidan Larga va Kagulda turk qöşinlari va Çesma jangida turk floti tormor etilgan, Qrim egallangan. Kuçuk—Qaynarja sulh şartnomasiga köra, Rossiya Jan. Ukrainaning Jan. Bug daryosigaça bölgan hududini va Qora dengizga erkin çiqiş ququqini olgan;
3) 1787 — 91 y.lardagi uruş. Turkiya tomonidan Qrim va b. hududlarni qaytarib oliş maqsadida boşlangan. A.V.Suvorov qUmondonligidagi rus quşinlari Kinburn, Fokşana, Rimnik, Izmailda, F.F.Uşakov qömondonligidagi rus floti Kaliakriyada ğalaba qozongan. Yassi sulhi (1791)ga kura, Qrimning Rossiyaga qöşilişi tasdiklangan va rusturk çegarasi Dnestr daryosidan deb belgilangan;
4) 1806—12 y.lardagi uruş. Şim. Qora dengiz buyi va Kavkazdagi sobiq mulklarni qaytarib oliş va Bolkrnda Rossiya ta'sirining yoyilişi munosabati b-n Turkiya tomonidan boşlangan. Rus qöşinlarining ğalabalari va MM.Kutuzovnyat diplomatik san'ati Buxarest tinçlik şartnomasi (1812)ni imzolanişiga olib kelgan. Unga köra, Bessarabiyaning Rossiyaga qöşilganligi tasdiklangan;
5) 1828—29 y.lardagi uruş. Gretsiya milliy ozodlik inqilobi (1821—29) tufayli Usmonli turk imperiyasida vujudga kelgan siyosiy inqiroz natijasida kelib çiqqan. Rus qöşinlari Zakavkazyeda Kare va Arzirumni egallagan, Bolgariyada turk qöşinlarini tormor etib, Konstantinopolga yaqinlaşib kelgan. Adrianopol sulh şartnomasi (1829)ga köra, Kavkazning Qora dengiz sohillari (Batumidan taşqari), Axalsix rni Rossiyaga ötgan. Gretsiya mustaqillikka erişgan. Moldova, Valaxiya va Serbiyaga muxtoriyat huquqi berilgan.
6) 1877—78 y.lardagi uruş. Bolkrnda milliy ozodlik harakatining kuçayişi va xalqaro munosabatlarning keskinlaşuvi natijasida boşlangan. Asosiy voqealari: Şipkadagi jang, rus qöşinlari tomonidan Plevna va Kare (Zakavkazye)ning qamal qilinişi va egallanişi, 1878 y. qişida rus armiyasining Bolqon toğlari orqali utib, ŞipkaŞeynovoda, Filippopolda ğalaba qozonişi, Adrianopolning egallanişi. SanStefano sulxi (1878) b-n uruş tugagan. Sulh qarorlari Berlin kongressi (1878)da qayta kurib çiqilgan. Unga köra, Ruminiya, Serbiya va Çernogoriya mustaqillikka erişgan. Bolgariya turk mustamlakasidan ozod bölgan. Jan. Ukraina, Bessarabiya, Qrim, Şim. Ğarbiy Kavkaz, Kavkazning Qora dengiz böylari, Jan.Ğarbiy Gruziya va Turkiya Armanistonning şim. qismi Rossiyaga qöşib olingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУС-ТУРК УРУШЛАРИ (18—19-а. лар) — Россия б-н Туркия ўртасида Қора денгиз ва унинг атрофидаги ҳудудларга эгалик қилиш учун олиб борилган урушлар:
1) 1735 — 39 й.лардаги уруш. Қора денгизга чиқиш ва қримтатарларнинг талончилик юришларига чек қўйиш учун Россия (Австрия б-н иттифокликда) томонидан олиб борилган. Рус қўшинлари Азов, Очаков, Хотин, Яссини, 2 марта Қримни эгаллаган. Белград сулҳ шартномаси (1739)га кўра, Россия Азовни ўзига қайтариб олган;
2)1768 — 74 й.лардаги уруш. Россия ўз қўшинларини Польшадан олиб чиқиб кетишни рад этгандан кейин Туркия томонидан бошланган. Руслар томонидан Ларга ва Кагулда турк қўшинлари ва Чесма жангида турк флоти тормор этилган, Қрим эгалланган. Кучук—Қайнаржа сулҳ шартномасига кўра, Россия Жан. Украинанинг Жан. Буг дарёсигача бўлган ҳудудини ва Қора денгизга эркин чиқиш қуқуқини олган;
3) 1787 — 91 й.лардаги уруш. Туркия томонидан Қрим ва б. ҳудудларни қайтариб олиш мақсадида бошланган. А.В.Суворов қУмондонлигидаги рус қушинлари Кинбурн, Фокшана, Римник, Измаилда, Ф.Ф.Ушаков қўмондонлигидаги рус флоти Калиакрияда ғалаба қозонган. Ясси сулҳи (1791)га кура, Қримнинг Россияга қўшилиши тасдикланган ва рустурк чегараси Днестр дарёсидан деб белгиланган;
4) 1806—12 й.лардаги уруш. Шим. Қора денгиз буйи ва Кавказдаги собиқ мулкларни қайтариб олиш ва Болкрнда Россия таъсирининг ёйилиши муносабати б-н Туркия томонидан бошланган. Рус қўшинларининг ғалабалари ва ММ.Кутузовнят дипломатик санъати Бухарест тинчлик шартномаси (1812)ни имзоланишига олиб келган. Унга кўра, Бессарабиянинг Россияга қўшилганлиги тасдикланган;
5) 1828—29 й.лардаги уруш. Греция миллий озодлик инқилоби (1821—29) туфайли Усмонли турк империясида вужудга келган сиёсий инқироз натижасида келиб чиққан. Рус қўшинлари Закавказьеда Каре ва Арзирумни эгаллаган, Болгарияда турк қўшинларини тормор этиб, Константинополга яқинлашиб келган. Адрианополь сулҳ шартномаси (1829)га кўра, Кавказнинг Қора денгиз соҳиллари (Батумидан ташқари), Ахалцих рни Россияга ўтган. Греция мустақилликка эришган. Молдова, Валахия ва Сербияга мухторият ҳуқуқи берилган.
6) 1877—78 й.лардаги уруш. Болкрнда миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши ва халқаро муносабатларнинг кескинлашуви натижасида бошланган. Асосий воқеалари: Шипкадаги жанг, рус қўшинлари томонидан Плевна ва Каре (Закавказье)нинг қамал қилиниши ва эгалланиши, 1878 й. қишида рус армиясининг Болқон тоғлари орқали утиб, ШипкаШейновода, Филиппополда ғалаба қозониши, Адрианополнинг эгалланиши. СанСтефано сулхи (1878) б-н уруш тугаган. Сулҳ қарорлари Берлин конгресси (1878)да қайта куриб чиқилган. Унга кўра, Руминия, Сербия ва Черногория мустақилликка эришган. Болгария турк мустамлакасидан озод бўлган. Жан. Украина, Бессарабия, Қрим, Шим. Ғарбий Кавказ, Кавказнинг Қора денгиз бўйлари, Жан.Ғарбий Грузия ва Туркия Арманистоннинг шим. қисми Россияга қўшиб олинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.