Rus-tuzem maktablari

Rus-tuzem maktablari (rus. tuzemets — mahalliy aholi) — Turkistonda Okt. töntarişiga qadar mahalliy aholi bolalari uçun oçilgan boşlanğiç rus maktablari. Uni oçişdan asosiy maqsad ölkani ruslaştiriş edi. Turkiston generalgubernatori K.P. fon Kaufman «musulmon va rus maktablarining ajralib turişi»ni iqtisodiy va siyosiy jihatdan zararli deb hisobladi. Bu ğoyani Kaufmanning izdoşi generalleytenant N.O. Rozenbax davom ettirib, ibtidoiy turdagi yangi maktablar — R.t.m. tarmoğini yaratiş loyihasini işlab çiqdi. Birinçi rustuzem maktabi 1884 y. 19 dek.da Toşkentda oçilgan. Unda 41 bola öqigan. 1891 y. Xivada, 1894 y. Buxoroda ham oçilgan. Ularning soni 19-a. oxirida 100 dan oşgan. R.t.m.da ta'lim muddati 4 y. bölgan. R.t.m. rusça va mahalliy sinflarga bölingan. Rus tili, öqiş, yoziş, hisob, geom., tarix, boşlanğiç özbek tili, arab tili va islom dini asoslari öqitilgan. Rus tili, hisob, yozuv, geom., tarix darslarini rus öqituvçisi, özbek tili, arab tili, islom dini asoslarini özbek muallimi öqitgan. Saidrasul Saidazizovning «Ustodi avval» (1902), Aliasqar Kalininning «Muallimi soniy» (1903), S.M.Gramenitskiyning 3 qismdan iborat öqiş kitoblari R.t.m. öquvçilarining asosiy darsliklari bölgan. Ayrim R.t.m. qoşida kattalar uçun (rus grammatikasi asosini örgatiş maqsadida) keçki maktablar, köçmançi aholi uçun esa internatlar taşkil kilingan. Keyinçalik 2 y.lik va ayollar uçun ham R.t.m. oçilgan. R.t.m. mahalliy aholining bir qismiga öşa davr uçun ilğor bölgan madaniyat yutuqlaridan baxramand böliş imkonini yaratgan.