Ruteniy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310-b. — ziyouz.com
Ruteniy (lot. Ruthenium), Ru Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 44, at. m. 101,07. Tabiiy R. massa sonlari 96, 98—102 va 104 bölgan 7 ta barkaror izotopdan iborat, eng köp tarqalgani 102Ru (31,61%). R. 1844 y.da Qozonda K. Klaus tomonidan kaşf etilgan va Rossiya şarafiga R. deb atalgan. R. Yer pöstining massa jihatidan 510—7% ini taşkil qiladi. R., asosan, platina guruhidagi metallar b-n birga uçraydi. Tuğma platinada 0,02% atrofida R. böladi. Ural konlaridan olinadigan osmiyli iridiyda 20% gaça R. bor. R. kumuş rang, juda qattiq metall, suyuklaniş trasi 2250°, kaynaş trasi 4900°, ziçligi 12,2 g/sm3. R.ning amorf va kristall modifikatsiyalari mavjud. Amorf R. kora tusli kukun, u R. birikmalarini eritmalarda qaytariş natijasida hosil böladi. Amorf R.ni suyuq qalayda eritib, qayta kristallaş yöli b-n kristall R. olinadi.
R.ning öz birikmalarida valentligi 0 dan 8 gaça. R.ning metall bölagi zar suvida ham erimaydi, lekin kukun holatdagisi sulfat va perxlorat kislotalar b-n reaksiyaga kirişadi. R.ning RuO4 tarkibli oksidi, Ru(OH)3nH2O tarkibli gidroksidi, RuCl2, RuCl3, RuCl4, RuBr3, Rul3, RuF5 tarkibli galogenidlari, RuS2 tarkibli sulfidi va Ru(NO3)36H2O tarkibli kristallogidrati ma'lum.
R. juda köp kompleks birikmalar hosil qiladi. Osmiy b-n R. qotişmasidan pero, ba'zi asboblarning magnit xossalarga ega bölmagan detallari tayyorlanadi. R.ning nikel, kobalt, molibden, volfram, bor va kumuşli qotişmalaridan elektr lampalarning çöğlaniş tolalari, zargarlik buyumlari, lab. jihozlari, kontakt materiallar va simlar işlanadi. Katalizator sifatida, çinni va sopol uçun böyoq tayyorlaşda, K2[RuCl6] tarkibli kompleks tuzi fotografiyada qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУТЕНИЙ (лот. Ruthenium), Ru Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 44, ат. м. 101,07. Табиий Р. масса сонлари 96, 98—102 ва 104 бўлган 7 та баркарор изотопдан иборат, энг кўп тарқалгани 102Ru (31,61%). Р. 1844 й.да Қозонда К. Клаус томонидан кашф этилган ва Россия шарафига Р. деб аталган. Р. Ер пўстининг масса жиҳатидан 510—7% ини ташкил қилади. Р., асосан, платина гуруҳидаги металлар б-н бирга учрайди. Туғма платинада 0,02% атрофида Р. бўлади. Урал конларидан олинадиган осмийли иридийда 20% гача Р. бор. Р. кумуш ранг, жуда қаттиқ металл, суюкланиш траси 2250°, кайнаш траси 4900°, зичлиги 12,2 г/см3. Р.нинг аморф ва кристалл модификациялари мавжуд. Аморф Р. кора тусли кукун, у Р. бирикмаларини эритмаларда қайтариш натижасида ҳосил бўлади. Аморф Р.ни суюқ қалайда эритиб, қайта кристаллаш йўли б-н кристалл Р. олинади.
Р.нинг ўз бирикмаларида валентлиги 0 дан 8 гача. Р.нинг металл бўлаги зар сувида ҳам эримайди, лекин кукун ҳолатдагиси сульфат ва перхлорат кислоталар б-н реакцияга киришади. Р.нинг RuO4 таркибли оксиди, Ru(OH)3nH2O таркибли гидроксиди, RuCl2, RuCl3, RuCl4, RuBr3, Rul3, RuF5 таркибли галогенидлари, RuS2 таркибли сульфиди ва Ru(NO3)36H2O таркибли кристаллогидрати маълум.
Р. жуда кўп комплекс бирикмалар ҳосил қилади. Осмий б-н Р. қотишмасидан перо, баъзи асбобларнинг магнит хоссаларга эга бўлмаган деталлари тайёрланади. Р.нинг никель, кобальт, молибден, вольфрам, бор ва кумушли қотишмаларидан электр лампаларнинг чўғланиш толалари, заргарлик буюмлари, лаб. жиҳозлари, контакт материаллар ва симлар ишланади. Катализатор сифатида, чинни ва сопол учун бўёқ тайёрлашда, K2[RuCl6] таркибли комплекс тузи фотографияда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.